Van Buitenen P — Vuurwerkramp Enschede

a

In de pagina-voetregel van iedere versie staan editie, volgnummer en ontvanger(s) van de rapportage.

V.7.0/N113/Openbare versie

1/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

WAARSCHUWING
In dit rapport, dat altijd een intern werkdocument is geweest, staan strafrechtelijk gevoelige persoonsgegevens én niet door officieel onderzoek bevestigde beschuldigingen aan het adres van personen en organisaties. Ongeacht of deze beschuldigingen op waarheid berusten, kunnen deze, bij openbaarmaking, door betrokkenen, zoals het Openbaar Ministerie, worden opgevat als smaada of smaadschriftb.
In tegenstelling tot de vorige versies van dit reviewarpport, heb ik bij deze laatste versie besloten, wél de openbaarheid te zoeken. Dit vanwege de inertie bij alle officiële instanties, nadat ik vier jaar lang heb getracht door presentaties, vertrouwelijke toezending en ter inzagelegging, onderzoek op gang te brengen.
Daarom is het uitdrukkelijk toegestaan dit document in ongewijzigde vorm, geheel of gedeeltelijk, te verspreiden of te publiceren.
Het College van Pg’s heeft geoordeeld dat zij niet op voorhand kunnen uitsluiten dat er strafrechtelijke vervolging zal worden ingesteld tegen steller (PvB). Ook wijst het college Pg’s op de mogelijkheid van civielrechtelijke claims tegen steller door eenieder die zich in zijn/haar goede naam of eer voelt aangetast vanwege publicatie van dit rapport.c N.a.v. de reactie van het college Pg’s is op 27 juni 2019 een klacht ex art. 9:1 ABW ingediend bij de minister van Justitie & Veiligheid.d Ontvangstbevestiging J&V kwam 24/8/2019. De hoorzitting bij J&V vond op 8 oktober 2019 plaats en op 7 jan 2020 kwam de aankondiging van een concept verslag. Ik wacht nog steeds hierop (12 mei 2020). Vanaf 13 jan 2020 zijn de namen van betrokkenen vrijgegeven op mijn LinkedIn-paginae, ter stimulering van een onafhankelijk onderzoek. Ook dit leverde geen resultaat op. Het rapport wordt nu in zijn geheel vrijgegeven op 13 mei 2020.

WAARSCHUWING
Zie ook opmerking t.a.v. het gebruik in deze review van de bevindingen van drs. Fred Vos.f

a

Artikel 261 lid1 WvS: Hij die opzettelijk iemands goede naam schendt, door diegene openlijk van verwijtbare feiten te betichten, maakt zich schuldig aan smaad.
b Artikel 261 lid2 WvS: Als die persoon dat doet via schriftelijke of audiovisuele middelen, maakt hij zich schuldig aan smaadschrift. Lid 3: Tenzij de tenlastelegging te goeder trouw gebeurde én het openbaar belang dit vereiste. Het is echter het OM die dit interpreteert. Zie <H.1.5.10.5.1>.
c Op 7 februari 2019 is per aangetekende brief advies ingewonnen bij het college Pg’s over de mogelijkheid van openbaarmaking. Deze brief is integraal weergegeven in <H.8.17>.
d Naar aanleiding van het antwoord van College Pg’s, dat volgens steller een verwijtbaar nalatig karakter heeft, is door steller een officiële klacht ingediend bij de minister van Justitie & Veiligheid, zie <H.8.18>.
e https://www.linkedin.com/in/paulvanbuitenen/ f Zie het voorbehoud zoals opgenomen in deze review op blz. 258/1404.

V.7.0/N113/Openbare versie

2/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Hoofdstuk Beknopte Inhoud (capita selecta)

Blz.nr

1.2
1.3
1.4
1.5.
1.6
1.8
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6 2.7 2.8 2.9 2.10 3 4 5 5.2 5.11 5.12 6 7 7.2 7.3 7.3.5 7.3.9 7.3.10 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8 8.10.16 8.12 8.13 8.15 8.16 8.17/19 8.20

0009
0014
0028
0034
0044
0053
0090
0147
0160
0183 0324 0331 0344 0381 0386 0468 0486 0527 0550 0565 0641 0645 0674 0755 0850 0860 0866 0869 0869 0890 0894 0914 0978 1027 1034 1063 1078 1194 1201 1209 1236 1240 1244 1257

Conclusies
Tunnelvisie (start met Kamerbrief BZK 16.5.2000) Rijksrecherche (functioneren en gevolgen) Leeswijzer (in 1.5.9 Verantwoording ramp in 10 trajecten) Bronnenoverzicht (in 33 categorieën) Uitgebreide inhoudsopgave (37 blz.) OM: keuzes van vervolging (in 2.1.9 Bestuurskunde ipv strafrecht) OM: De Culemborgexplosies (gefingeerde en werkelijke lessen) OM: ‘Te-veel-en-te-zwaar’ (classificatie, voorraad en ‘krater’) OM en het NFI: Hoofdrapport (het begrip ‘massa-explosie’) OM negeert falende regelgeving OM: Bewust incompleet strafdossier (achterhouden dossiers) OM: Neutraliseren melders misstanden OM: Uitschakelen Bureau Interne Zaken OM: Inzet en sturing rijksrecherche OM: De feitenonderzoeken (2010-2012) Commissie Oosting (fake contra-expertise, geen stofexplosie) OM: Gepercipieerd belang van de Staat (motief) OM: Tunnelvisie (de betogen bij rechtbank en hof) OM: voorraad (geen 300, 180, 170, 160 ton, maar 120 ton vuurwerk) Weerlegging van 7 bewezenverklaarde feiten Weerlegging van 14 bewijsmiddelen De vuurwerkregelgeving van VROM en V&W Vervolgonderzoek, evaluatie en lessen (aanzet) Nieuwe hypothesen (aanzet) Eindchronologie: Wat gebeurde er werkelijk?
De reactie van de Nederlandse overheid Justitie bepaalt escalatiescenario Brandstichter (aandachtsvestiging, parallel onderzoek, bewijzen) Toezicht op het OM Tunnelvisie (definitie en manifestatie bij het onderzoek) Chronologie in meer detail Minister Johan Remkes (rol, brieven, instructies) Blusinstructies (circulaire 2005, handboek, protocollen) Minister Piet-Hein Donner (wetenschap en positie) Minister Ferd Grapperhaus (huidige discussie met Kamer) Rijksinspecties (IBR/NFI-fabricage van bewijzen) CHAF-project: de conclusies (€ 2 miljoen naar TNO-project) TNO Maasvlakteproeven (doelstelling en resultaatgerichte opzet) MSNP: onderzoeken en vragen/rollen(Ir. Bas van den Heuvel) BIZ en RR (verhoorde getuigen: inhoud en overzicht) Toegepaste verhoortechniek (André de Vries) College Pg’s: Vraag art. 261 WvS, rol Pg’s en klacht aan minister J&V Afkortingen en begrippen

V.7.0/N113/Openbare versie

3/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Gedragingen OM bij vervolging Vuurwerkramp
1

Voorwoord, conclusies en uitleg

1.1

Voorwoord en inleiding

1.1.1 Verantwoording steller dezesa (Paul van Buitenen) Als EU-ambtenaar (1990-2011), klokkenluider (1998 en 2001), OR-lid binnen de EC1, als lid van de commissie budgetcontrole in het Europees Parlement2 (2004-2009) en als oprichtend lid van de stichting Expertgroep Klokkenluiders (informeel 2002, formeel 2010), had steller (PvB) reeds veel opmerkelijke zaken gezien. Na vertrek uit Brussel terug in Nederland (2011), werkte steller een paar jaar aan intakes en begeleiding van klokkenluiders door de stichting Expertgroep Klokkenluiders.3 In 2013 stopte steller daarmee, omdat praktijk en regelgeving in Nederland slechts zeer geringe resultaten toelaat.4 Steller gaf aan de voorzitter van de Expertgroep5 te kennen nog slechts éénmaal een zaak van melding van misstanden (klokkenluiden) te willen onderzoeken. Hiervan kon alleen sprake zijn bij een melding van misstanden die zó representatief is dat alle afweermechanismen, die steller de afgelopen 30 jaar heeft gezien, er in voorkomen. De vereisten daarbij zijn: Goed gedocumenteerd, groot maatschappelijk belang, een sterk geprofileerd dossier, betrokkenheid overheidsinstellingen, ontoereikende opvolging, represailles tegen melder en tenslotte zuiverheid van de melder:
zowel in procedure als in dienen maatschappelijk belang, zonder eerder arbeidsconflict.6 In 2014 vroeg voorzitter Expertgroep aan steller te kijken naar de strafrechtelijke dossiers van de Vuurwerkramp Enschede. Niet alleen kreeg steller een aantal Dvd’s overhandigd met de strafrechtelijke dossiersb, maar ook vond steller 1.000 blz. niet-vrijgegeven documenten ‘aan zijn deurknop’. Dit zijn getuigenverklaringen van medewerkers van politie en Openbaar Ministerie, die door hen zijn afgelegd in de 2e helft 2003 bij het Bureau Interne Zaken (BIZ) van politie Gelderland-Midden en verklaringen afgelegd in de 1e helft 2004 bij het vervolgonderzoek van de rijksrecherche naar aanleiding van de bevindingen van het BIZ.
Tevens ontving steller de door de rijksrecherche opgemaakte processen verbaal.
Na aarzeling7, besloot steller zich hieraan te wagen. Het was een iteratief proces, waarbij steller beurtelings oorspronkelijke brondocumenten8, rapportages en boeken9 las, Tvdocumentaires en filmbeelden van vuurwerkproeven10 bekeek en mensen opzocht om hen te vragen naar hun bevindingen in dit dossier. Sommige documenten heeft steller twee of drie keer opnieuw moeten lezen, omdat hem eerder de achtergrondkennis ontbrak om de in de documentatie vervatte informatie te kunnen verwerken.

a

In de plaats van ‘auteur’ wordt consequent de term ‘steller’ voor de schrijver (PvB) van dit rapport gebruikt, om verwarring te voorkomen met de ‘auteurs’ van de in dit rapport geciteerde documenten en boeken.
b Het strafrechtelijk dossier van de Vuurwerkramp was het eerste dat volledig werd gedigitaliseerd.

V.7.0/N113/Openbare versie

4/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

1.1.2 Publiek beeld en strafrechtelijke conclusies Vuurwerkramp Het algemene beeld bij het publiek van het antwoord op de schuldvraag bij de Vuurwerkramp is het beeld dat door de Nederlandse overheidsinstanties is gevonden. Dit beeld wordt algemeen als waarheid aangenomen.a Niet alleen het grootste naoorlogse rechercheteam van de politie (Tolteam) en vier arrondissementen van het Openbaar Ministerie hebben hieraan gewerkt. Ook de gebruikelijke deskundigeninstanties als het NFI en TNO hebben veel werk verzet. Bovendien is er een speciale commissie van hoog aanzien opgetuigd. In dit geval was dat de Commissie Onderzoek Vuurwerkramp (C.O.V.) onder voorzitterschap van prof. dr. mr. Marten OOSTING, voormalig Nationaal Ombudsman.
Tenslotte is de rijksrecherche door het college van procureurs-generaal tot tweemaal toe ingezet (in 2004 en in 2012) om de, toch nog als gevolg van (interne) kritiek, ontstane plooien glad te strijken en heeft de landsadvocaat de Nederlandse Staat met succes verdedigd tegen civiele schadeclaims van benadeelde partijen.
Daarmee heeft de overheid met succes de strafrechtelijke verantwoordelijkheid en civielrechtelijke aansprakelijkheid voor de ramp – en daarmee de schuldvraag – gelegd bij twee private partijen; een vermoedelijke brandstichter en de beide eigenaren/directeuren van het vuurwerkbedrijf S.E. Fireworks. Het gaat daarbij om de verantwoordelijkheid voor een ramp met (slechts)b 23 doden, 947 gewonden en een stadswijk die volledig en letterlijk in de as is gelegd en daarmee is weggevaagd van de aardbodem.11 Er is een brandstichter gevonden Binnen het onderzoek door een recherchebijstandsteamc van de politie Twente (het zogeheten ‘Tolteam’) is in oktober 2000 een mogelijk verdachte van opzettelijke brandstichting in beeld gekomen. Na aanvullend onderzoek wordt hij in januari 2001 aangehouden. Deze verdachte (André DE VRIES) wordt in eerste instantie (in 2002) door de rechtbank te Almelo veroordeeld tot 15 jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf12. Later (op 12 mei 2003) wordt DE VRIES in hoger beroep door het gerechtshof te Arnhem vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.13 Desondanks blijven functionarissen van de overheid volharden in een (publiekelijk geuit) vermoeden van schuld van deze vrijgesproken Twentenaar14.
André DE VRIES overlijdt in 2012, op 46-jarige leeftijd, zwaar verbitterd15 aan kanker.16

a

Dit is het grootste probleem waar steller mee te maken heeft gehad. Niet het vinden van de feiten, maar het beeld dat bestaat bij overheidsinstanties, medewerkers van brandweer en politie en vooral de Nederlandse pers, soms door internet schrijvende critici aangeduid als MSM (main stream media). Ondanks de langdurige en inspannende desk research, de consultatie van deskundigen, de voorzichtigheid van opereren en terughoudendheid bij het openbaren van namen van betrokkenen, wordt steller beleefd aangehoord zonder dat er met de informatie iets wordt gedaan, bang als men is om met een mogelijke complotdenker in zee te gaan.
b Dat steller van oordeel is dat er ‘slechts’ 23 doden zijn gevallen heeft te maken met het feit dat door een samenloop van omstandigheden er zeer weinig mensen in de vernietigde wijk Roombeek aanwezig waren op het moment van de ramp. Het was zaterdag met uitzonderlijk goed en stabiel weer voor de tijd van het jaar.
Veel inwoners waren aan het recreëren buiten de wijk. De volgende dag was het Moederdag, er werden veel inkopen gedaan buiten de wijk. Het was weekend dus de talrijke in de wijk woonachtige studenten waren voor het weekend terug naar hun plaats van herkomst.
c Vroeger werd er bij een omvangrijk rechercheonderzoek een RBT (Recherche BijstandsTeam) opgestart, tegenwoordig spreekt men van een TGO (Team Grootschalig Optreden).

V.7.0/N113/Openbare versie

5/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

S.E. Fireworks is schuldig aan de ramp
Ten laste van de beide eigenaren van S.E. Fireworks heeft het Openbaar Ministerie17 de rechters van het gerechtshof Arnhem en de Hoge Raad overtuigd van door S.E. Fireworks begane grove en moedwillige overtredingen in strijd met de aan hen verleende vergunningen18. Deze overtredingen hebben volgens de overheid geleid tot de escalatie van brand tot ramp. De eigenaren zijn beiden in hoger beroep veroordeeld tot één jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf wegens het ‘Leiding-geven-aan-dood-door-schuld’.19 In het bijzonder het in voorraad hebben van ‘Te-veel-en-te-zwaar’ vuurwerk wordt hen zwaar aangerekend, alsmede het ontbreken van automatische sprinklerinstallaties 20 en het onvoldoende opruimen van het bedrijfsterrein waardoor de brand zich kon ontwikkelen en uitbreiden.21 Ook de door de eigenaren gevoerde procedures voor de Hoge Raad (beiden in cassatie en alleen R.J. BAKKER doet na de cassatie nog 2x een verzoek tot herziening)22 vermochten hierin geen verandering brengen. In de uitspraken op de herzieningsverzoeken, in 2007 en 2012, blijft de Hoge Raad terugvallen op het door de Nederlandse overheid geformuleerde schuldscenario. De Hoge Raad blijft dit schuldscenario volgen als een bewezen Figuur 2: Het logo van het NFI als directie van het feit.23 Hierbij vertrouwt Nederlands hoogste ministerie van Justitie (Bron: NFI-website 9feb2019).
rechter blindelings (zonder verificatie) op de juistheid van de bevindingen van het Nederlands Forensisch Instituuta, zoals ingebracht door zusterorganisatie (binnen Justitie) het Openbaar Ministerie.b De overheid is strafrechtelijk niet vervolgbaar De overheid (het Openbaar Ministerie op aangeven van het College van Pg’s) heeft met succes een beroep gedaan op de werking van de Pikmeerarresten.24 Deze bepalen dat diezelfde overheid niet strafrechtelijk vervolgd kan worden voor het handelen en nalaten van de overheid, begaan binnen de wettelijke kaders van haar taakuitoefening, mits deze taken wettelijk uitsluitend door de overheid vervuld kunnen en mogen worden. De OvJ deelt reeds op 17 jan. 2001 aan de Tolteamleiding mee dat de overheid niet vervolgd zal worden en dat dit een beslissing is van het College Pg’s. Op 19 april 2001 maakte het Openbaar Ministerie te Almelo dit pas publiek, tijdens de aankondiging van de persconferentie waarop de vervolgingsbeslissingen bekend werden. De overheid werd buiten vervolging gesteld.
Diezelfde dag informeerde de minister van BZK de Tweede Kamer hierover.25 Latere pogingen van de Tweede Kamer om, naar aanleiding van de Vuurwerkramp, via een wetsontwerp de overheid toch vatbaar te maken voor strafrechtelijke vervolging bij fouten gemaakt binnen de wettelijke taken, zijn uiteindelijk gestrand in de Eerste Kamer (2015).26

a

Het Nederlands Forensisch Instituut was ten tijde van de ramp (en is heden nog steeds) een directie van het Ministerie van Justitie (& Veiligheid) Het NFI blijkt samen met het OM, en ondersteund door TNO een wanprestatie te hebben geleverd bij de samenstelling van het NFI hoofdrapport over de ramp. Hieraan wordt zeer uitgebreid aandacht besteed in <H.2.4>.
b Het Openbaar Ministerie heeft de reputatie dat het aan waarheidsvinding doet. Dat zegt het OM ook op zijn website: “In Nederland maakt het OM deel uit van de rechterlijke macht. Het OM doet aan waarheidsvinding en doet onderzoek naar zowel belastend als ontlastend bewijs voor een verdachte.” (Bron website (9febr2019):
https://www.om.nl/vaste-onderdelen/zoeken/@102260/zelfstandig-hoge/

V.7.0/N113/Openbare versie

6/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

De toekenning van de schuld voor de ramp
De oorzaak van de brand, die uiteindelijk leidde tot de Vuurwerkramp op 13 mei 2000 in Enschede, is door de Nederlandse overheid nooit gevonden.a De overheid probeerde weliswaar verdachte André DE VRIES voor moedwillige brandstichting veroordeeld te krijgen, maar dat mislukte. Dat DE VRIES, na in eerste aanleg tot 15 jaar gevangenisstraf te zijn veroordeeld, toch in hoger beroep is vrijgesproken, heeft hij te danken aan twee politierechercheursb, die in weerwil van zowel de korpsleiding als het Openbaar Ministerie voor het Hof getuigden dat de bewijsmiddelen van het Openbaar Ministerie tegen DE VRIES niet alleen ondeugdelijk waren, maar ook op ondeugdelijke wijze waren verkregen.
De schuld voor de escalatie van brand naar ramp is door de overheid daarmee eenzijdig gelegd bij de eigenaren van S.E. Fireworks. Ook dat ging niet zonder slag of stoot. In eerste aanleg achtte de rechtbank Almelo (vonnis in 2002) nog géén ‘dood door schuld’ bewezen, omdat de rechtbank geen oorzakelijk verband zag tussen het handelen van de S.E. Fireworks directeuren en het kunnen escaleren van de ramp.
Maar het Openbaar Ministerie overtuigde in hoger beroep (arrest op 12 mei 2003) het gerechtshof wél van een beeld dat S.E. Fireworks uit winstbejag alle regels van de milieuvergunning overtrad en zich schuldig maakte aan illegale praktijken. Door de moedwillige opslag van ‘Te-veel-en-te-zwaar’ vuurwerk, gelegen in een woonwijkc, zonder de vereiste veiligheidsvoorzieningen, zou de tweehoofdige directie van S.E. Fireworks als enige een strafbare schuld dragen aan de Vuurwerkramp. In het vonnis van het Hof staat letterlijk:

Figuur 3: Fragment uit het arrest van het gerechtshof Arnhem d.d. 12.5.2003 met de strafrechtelijke veroordeling van R.J.
BAKKER. Onder het punt 'Hoeveelheid en classificatie van het vuurwerk' stelt het hof dat het in bezit hebben van ‘Te-veel-ente-zwaar’ vuurwerk zó belangrijk is geweest voor het kunnen ontstaan van de ramp dat alle overige schuldfactoren hieraan geen afbreuk kunnen doen.

Ook bij het latere verzoek tot cassatie (2005) en herzieningsverzoeken (2007 en 2012) laat de Hoge Raad deze redenatie in stand. Daarbij vertrouwt de Hoge Raad blindelings op het NFI-hoofdrapport en de daarop gebaseerde en door het OM aangevoerde bewijsvoering.

a

Het OM heeft onvoldoende onderzocht of er sprake was van een bedrijfsongeval, zie <H.7.1.9>. Ook heeft het OM onvoldoende onderzocht of er sprake was van brandstichting zonder betrokkenheid van André DE VRIES.
Zie <H.2.1.7> motief oud eigenaar en <H.7.1.21> een andere wegrennende man.
b Het betreft de Tolteam rechercheurs PAALMAN en De ROY van ZUYDEWIJN, in het vervolg aangeduid als melders van misstanden, ook wel klokkenluiders genoemd.
c Zie <H.2.1.8.1.5.4> voor de definitie van “In een woonwijk gelegen”.

V.7.0/N113/Openbare versie

7/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

1.1.3 De strafrechtelijke opsporing van de Vuurwerkramp Vorenstaande was ook het beeld dat bestond bij steller toen hij begon aan zijn opdrachta tot review van de strafrechtelijke dossiers van de Vuurwerkramp. Geleidelijk aan tijdens de review openbaarde zich echter een ontnuchterende werkelijkheid27. Het was de wereld van de Nederlandse overheid, die niet alleen met de gevolgen, maar ook met de oorzaken van een ramp moest zien om te gaan. Een veelheid aan overheidsinstanties waren hierbij betrokken geweest: de gemeente Enschede, de gemeentelijke en nationale brandweer, de provincie Overijssel, betrokken ministeries (Justitie, BZK, Defensie, VROM en V&W), zes verschillende politiekorpsen (met name de politie Twente en de rijksrecherche, maar ook de KLPD en de Koninklijke Marechaussee), vijf verschillende arrondissementen van het Openbaar Ministerie (Almelo, Zwolle, Arnhem, Groningen, Rotterdam), het college van procureurs-generaal (zowel onder de voorzitters Joan de Wijkerslooth en Harm Brouwer, als Herman Bolhaar), de verantwoordelijke ministers (o.a. Klaas DE VRIES, Piet-Hein DONNER en Johan REMKES), de Tweede Kamer, met name de toenmalige vaste Kamercommissie voor Justitieb, de Nationale Ombudsman Brenninkmeijer (NOM)c en de Onderzoeksraad Integriteit Overheid (OIO), toen onder voorzitterschap van ex-Hoofd Pg’s, Harm BROUWER.
Steller bekeek de periode vóór de ramp, de gebeurtenissen tijdens de ramp en de periode ná de ramp. Na de ramp heeft steller tien verschillende verantwoordingstrajecten onderscheiden. Allereerst waren er zes afzonderlijke strafrechtelijke trajecten die (al dan niet volledig) werden doorlopen door het OM28. Daarnaast was er nog sprake van twee politieke trajecten (rijk en gemeente), het civielrechtelijke traject (schadeclaims) en het tuchtrechtelijk traject (tegen de klokkenluiders). Er bleek tussen deze trajecten, die in theorie onafhankelijk van elkaar zijn, een sterke samenhang te bestaan. Een totaalbeeld werd zichtbaar waarbij op de achtergrond een allesoverheersend belang zichtbaar werd. Dit betrof geen werkelijk bestaand belang, maar het door de Nederlandse politiek, bestuurlijke top en het justitieapparaat ‘gepercipieerd belang’ van de Nederlandse Staat.
1.1.4 Gerechtelijke dwalingen De rechterlijke macht stond daarbij voor de moeilijke, maar niet onmogelijke taakd om uit de door het Openbaar Ministerie aangereikte bewijsmiddelen de waarheid te destilleren. Dat dit niet altijd hetzelfde was als het door het OM gepresenteerde beeld, bleek reeds in het strafrechtelijk traject tegen de van moedwillige brandstichting verdachte André DE VRIES.
Het OM had immers op basis van ondeugdelijke bewijsmiddelen een onschuldige verdachte voor 15 jaar achter de tralies gekregen. Het gerechtshof kon dit alleen maar rechtzetten a

Steller (PvB) is de review in 2014 gestart op verzoek van de Stichting Expertgroep klokkenluiders, waarvan steller toen deel uitmaakte. De Expertgroep had reeds eerder een verzoek daartoe ontvangen van een van de toenmalige Tolteamrechercheurs wier getuigenis bij het gerechtshof leidde tot de vrijspraak van de vermeende brandstichter. Pas toen geheimgehouden documenten van de rijksrecherche onverwacht beschikbaar kwamen kon steller met succes aan de slag met de review van de strafrechtelijke dossiers van de Vuurwerkramp.
b De Kamercommissie Justitie heeft in 2005 zelfcensuur toegepast waardoor de afwijkingen tussen de bevindingen van Bureau Interne Zaken (BIZ) en de rijksrecherche niet aan het licht konden komen.
c De heer Brenninkmeijer kreeg zicht op een Europese benoeming in Luxemburg op het moment van zijn behandeling van de klacht van oud-rechercheur Paalman.
d Een van de constateringen van steller in het dossier van de Vuurwerkramp is dat de Nederlandse rechter onvoldoende (geen) gebruik maakt van het recht om eigen onderzoek te laten uitvoeren, naast dat van het OM. De rechter gaat er (onterecht) van uit dat het OM onpartijdig is en aan waarheidsvinding doet.

V.7.0/N113/Openbare versie

8/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

dankzij de getuigenverklaringen van de beide voormalige Tolteamrechercheurs.a Wat het gerechtshof toen niet wist was dat er nog meer onregelmatigheden hebben plaatsgevonden dan de punten waarover beide rechercheurs Jan PAALMAN en Charl de ROY van ZUYDEWIJN getuigden29. Niet alleen in het traject tegen André DE VRIES maar ook in de vijf andere mogelijke straftrajecten heeft het OM een laakbare prestatie geleverd.
Steller is van oordeel dat er sprake is van een gerechtelijke dwaling. Het Openbaar Ministerie richtte zich uitsluitend op het veroordeeld krijgen van een brandstichter en de beide eigenaren van S.E. Fireworks. Waarheidsvinding was geen prioriteit. Het Openbaar Ministerie stond vanaf het eerste begin onder druk van politiek en bestuur. Dit heeft geleid tot misleiding van de rechterlijke macht door het Openbaar Ministerie.

1.2

Conclusies (samenvatting)

Dit hoofdstuk <H.1.2> geeft een samenvatting van de conclusies van bijna vijf jaar review. De onderbouwing en details die ten grondslag liggen aan deze conclusies komen aan de orde in de hoofdstukken <H.2> t/m <H.8>. Verdere achtergronden en bronverwijzingen staan in de voetnoten en eindnoten <H.9>.
1.2.1 Samenvatting conclusies review vervolging Vuurwerkramp Oorzaak ramp ligt bij de (rijks- en gemeente)overheid De Nederlandse vuurwerkregelgevingb is de oorzaak van de ramp. In de omringende landen en de VS en Canada was de opslag en classificatie van vuurwerk en het optreden van de brandweer, beter geregeld.c Rijks- en gemeenteoverheid zijn schuldig aan regelgeving voor classificatie, vergunningverlening, opslag, blussen en toepassing, controle en handhaving ervand, alsmede het nalaten van wettelijke brandweerzorg.e Signalen over tekortkomingenf stuitten op onwil tot verbetering. In het openbaar stelt de Nederlandse Overheid juist dat de Nederlandse regelgeving beter is dan in buitenland.g Modus operandi overheid Vanaf het moment van de ramp graven betrokken ministeriesh zich in en selecteren zij zelf de dossiers die ter beschikking van de onderzoekers komen. De minister van BZK stuurt een Kamerbrief30 waarin de focus van het strafrechtelijk onderzoek en de uitkomst ervan reeds zichtbaar is. De commissie OOSTING bepaalt de onderzoeksagenda en moet parlementaire

a

De Nederlandse overheid is overigens van mening dat de getuigenis van beide rechercheurs geen verschil heeft uitgemaakt. Zie hiervoor bijvoorbeeld het in opdracht van de politie Twente geschreven boek van Maarten Bollen: “Op zoek naar de onderste steen”. De lezer mag aan de hand van voorliggend rapport een eigen oordeel vormen.
b Zie <H.2.5>: Falende regelgeving en <H.6> Vuurwerk regelgeving van VROM en V&W.
c Voor voorbeelden van betere regelgeving en praktijken in andere Europese landen. Zie o.a. <H.7.1.1.4> d Bevindingen COT <H.7.1.2>, OOSTING <H.3.3.1.2>, politieboek M. Bollen en eigen bevindingen <H.2.1.2>.
e Bevindingen brandweerdeskundige Fred Vos, zie o.a. <H.7.1.3>.
f Vuurwerkexplosies in Culemborg <H.2.2> en de vuurwerkbranche <H.2.1.8.3.8.3> signaleerden NL tekorten.
g Zie o.a. brieven en circulaire van minister REMKES BZK aan brandweerkorpsen en gemeentes. <H.7.1.1.4.3> h Niet alleen van de betrokken ministeries VROM en Defensie zijn hiervoor bewijzen gevonden. Zie <H.8.3.3.1>. Ook van de

ministeries van V&W (regelgeving) en BZK (organisatie ná de ramp) zijn aanwijzingen gevonden. Zie daarvoor <H.6.13> interne notities betrokken ministeries van kort na de ramp.

V.7.0/N113/Openbare versie

9/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

enquête voorkomen.a Coördinatie van onderzoeken en van betrokken overheidsorganen is van boven af opgelegd. Het OM vrijwaart de overheid voor strafvervolging. De landsadvocaat (met in het kielzog de advocaat van de gemeente) voorkomt civiele aansprakelijkheid voor diezelfde overheid.b Het OM stuurt de politie aanc, zorgt daarbij voor de creatie van bewijsmiddelen en schuldigen, misleidt rechterlijke macht en elimineert de kritische elementen binnen het opsporingsapparaat die een vinger durven op te steken.d Minister DONNER blokkeert info aan Kamer via de exercitie met mr. A. HERSTEL.
Motieven overheid en Openbaar Ministerie 1) Misstanden verstoren de status quo die nodig is bij het evenwicht tussen de overlegpartners in de polder.
2) Fouten van rijksoverheid en gemeente die bijdroegen aan de Vuurwerkramp dienen te worden afgedekt.e 3) Het OM en OOSTING ervaren druk door lokale- en nationale politiek.31 4) Het mogelijk aftreden van burgemeester MANS en in het vervolg daarop van verantwoordelijke bewindslieden, speelt nadrukkelijk.f 5) Maatschappelijke druk tot boeken van resultaten en het vinden van schuldigen.
6) Scoringsdrang van onderzoeksinstanties en van individuele opsporingsfunctionarissen.
7) Weglopen van verantwoordelijkheid voor gebeurtenissen vóór, tijdens en ná de ramp.
8) Minister en college van Pg’s leggen aan opsporingsinstanties een tunnelvisie op.g 9) Een alles overrulend door het Openbaar Ministerie gepercipieerd staatsbelang.
Gevolgen 1) Brandweerlieden zijn als gevolg van verkeerde voorschriften en incapabele leiding hun dood tegemoet gestuurd. Het aantal slachtoffers en de schade zijn toegenomen als gevolg van het overheidsoptreden.
2) Onschuldigen zijn door het OM nagejaagd en veroordeeld. Het betreft hier André DE VRIES en de S.E. Fireworks directie. De hoofdschuldige, de overheid, gaat vrijuit.
3) De werkelijke lessen na Culemborg (1991) zijn verdraaid en genegeerd. Ook de lessen van Enschede worden genegeerd. De ramp kan zomaar weer gebeuren.
4) In opdracht College Pg’s zal OM bij elk staatsbelangrijk dossier deze tunnelvisie volgen.
5) Door het OM gebruikte gerenommeerde deskundigen blijken onbetrouwbaar.
6) Schuldigen zijn niet onderzocht en konden vrij rond blijven lopen.
De belangrijkste conclusies na vijf jaar review van de strafrechtelijke dossiers van de Vuurwerkramp, worden in de volgende gedeeltes <H.1.2.2> t/m <H.1.2.8> kort toegelicht.

a Parlem. enquête Bijlmerramp en rechtszaak Herculesramp laten sporen na. <H.2.1.9.4, H.2.1.9.10 en H.3.2>.
b Het OM en de landsadvocaat houden hiervoor met elkaar onverenigbare betogen in de rechtbanken. <H.4.5> c Het OM was iedere dag fysiek aanwezig bij het Tolteam tijdens het onderzoek <H.1.3.4.3> d Het OM leidde het neutraliseren van beide klokkenluiders en van BIZ Gelderland-Midden. <H.2.7.8 en H.2.8.5> e Review: niet door OOSTING geïdentificeerde fouten van gemeente en ministerie V&W. Zie <H.2.1.2> en <H.6> f Zie C.O.T.-boekje ‘Bestuurlijke vertellingen’ van Uri Rosenthal en Jan MANS <H.2.1.9.3>.
g Zie <H.1.3> Tunnelvisie, <H.2> Gedragingen OM, <H.4> OM-motief en <H.5> Tunnelvisie in de betogen.

V.7.0/N113/Openbare versie

10/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

1.2.2 OM en landsadvocaat misleidden de rechterlijke macht Het OM heeft bij alle zes trajecten van strafrechtelijke vervolging van de Vuurwerkramp:
1.
2.
3.
4.
5.

Opsporing, vervolging en berechting van een mogelijke brandstichter.
Opsporing, vervolging en berechting van de eigenaren van S.E. Fireworks.
Opsporing en gebrek aan vervolging en berechting van de gemeentelijke overheid.
Gebrek aan opsporing, vervolging en berechting van de rijksoverheid.
Opsporing en gebrek aan vervolging en berechting van de verdachte werknemers van S.E. Fireworks v.o.f.
6. Opsporing en gebrek aan vervolging en berechting van de verdachte oud-eigenaar van het toenmalige S.E. Fireworks BV.
herhaaldelijk de rechterlijke macht misleid. Deze misleiding vond plaats in de periode 2000 – 2012. Daarbij waren tenminste vier verschillende OM-arrondissementen betrokken. Dit alles vond plaats onder regie van het College van procureurs-generaal.
De landsadvocaat (alsmede de advocaat van de gemeente Enschede) heeft de rechter misleid in de civielrechtelijke trajecten waarbij de schadeclaims werden behandeld die de benadeelden van de ramp hadden ingediend tegen de overheid (staat en gemeente).
1.2.3 Tunnelvisie is structureel Het Ministerie van Justitie: OM en NFI (dirigerend) en de politie (uitvoerend) leden aan een systematische tunnelvisie. De hoge inzet, motivatie en persoonlijke integriteit van individuele politie- en justitie-medewerkers kon dit niet voorkomen. De tunnelvisie leeft in de top van Justitie en OM. Tunnelvisie treedt vaak onbewust op, maar in dit geval is bewuste misleiding niet uit te sluiten. Alleen bij oprecht handelen in (verondersteld) staatsbelang door Justitie/OM, waarbij zij meenden dat de Nederlandse regelgeving een dergelijke ramp uitsloot, kan er sprake zijn van onbewuste misleiding. Steller acht dit onwaarschijnlijk:
• • • • • •

De wens van het OM is: Opzettelijke brandstichting en ‘Te-veel-en-te-zwaar’ vuurwerk bij het bedrijf. Liever géén bedrijfsongeval.a Er is door het OM een brandstichter gecreëerdb zonder motief.
Degene die wél een motief voor brandstichting hadc, oud eigenaar SMALLENBROEK, is door het OM krampachtig buiten het onderzoek gehouden.
De werkelijke lessen van de Culemborgexplosie (1991), die hadden geleid tot ontslag van rechtsvervolging, zijn door het OM aangepast tot een basis voor veroordeling van het bedrijf S.E. Fireworks.d Er is door het OM naar een strafrechtelijke veroordeling van onschuldigen toegewerkt.e De commissie OOSTING werkte belemmerend voor de waarheidsvinding.f

a

Brandstichting en ‘Te-veel-en-te-zwaar’ is gunstig voor overheid. Bij bedrijfsongeval komt overheid in beeld.
Zie <H.2.9.5.3>: In beeld komen DE VRIES c Zie <H.2.1.7> Motieven oud-eigenaar van S.E. Fireworks voor brandstichting en hoe het OM dit vermeed.
d Zie <H.2.2>: OM-gedraging: Negeren en verdraaien Culemborg.
e Zie <H.2.1> t/m <H.2.6> in zaak S.E. Fireworks en <H.2.8.3, 2.9.3, 2.9.5 en 2.9.8> in zaak DE VRIES f Zie heel hoofdstuk <H.3> b

V.7.0/N113/Openbare versie

11/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

1.2.4 Vuurwerkramp kan wéér gebeuren
Zoals ieder jaar heeft de Nederlandse overheid ook tijdens de afgelopen jaarwisseling weer het beeld gepromoot als zou de Nederlandse regelgeving op het gebied van vuurwerk de veiligste ter wereld zijn. Het enige gevaar van vuurwerk zou te duchten zijn van het zogeheten ‘illegale vuurwerk’, waarop door de overheid intensief wordt gejaagd.
De werkelijkheid is anders. Niet het ‘illegale vuurwerk’, maar het ‘legale vuurwerk’ vormt het grotere veiligheidsrisico in Nederland. Een ramp zoals in Enschede gebeurde kan zich nog steeds voordoen. Vanwege het onvermogen van de Nederlandse overheid om fouten toe te geven en lessen te trekken, is de regelgeving op het gebied van de opslag, classificatie en blussen van vuurwerk nog steeds slechter dan in de ons omringende landen. Dit in tegenstelling tot het door de Nederlandse overheid verspreide beeld.
1.2.5 Brandweerlieden werden de dood ingestuurd De brandweerlieden die naar de vuurwerkbrand in Enschede zijn gestuurd gingen hun dood tegemoet. Dit lag niet aan het vuurwerk, maar aan verkeerde blusvoorschriften, foutieve instructies en verkeerde handelingen tijdens het blussen. Op dit punt is er in Nederland nagenoeg niets verbeterd. Wederom: door het onvermogen van de Nederlandse overheid, om fouten toe te geven en lessen te trekkena, worden brandweerlieden nog steeds op een vuurwerkbrand afgestuurd, waarbij sprake kan zijn van onmiddellijk levensgevaar.b 1.2.6 Rol permanente onderzoeksinstanties NFI en rijksrecherche Ter ondersteuning van de technische bewijsvoering maakt het Openbaar Ministerie veelvuldig gebruik van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Bij aanwijzingen van misstanden schakelt de OM-top de rijksrecherche in. Beide instanties staan bekend als bekwaam en onafhankelijk. Echter bij de Vuurwerkramp meent de overheid het belang van de Nederlandse staat op het spel te zien staan. Dan blijken NFI en rijksrecherche niet langer onafhankelijk te kunnen functioneren. Zij leveren door de opdrachtgever (de overheid) gewenste resultaten bij hun specialistisch onderzoek. Dit klemt te meer daar deze instanties een (quasi-)monopolypositie hebben bij hun werk in opdracht van het Openbaar Ministerie.
De onderzoeksbevindingen van zowel het NFI als van de rijksrecherche zijn funest voor de rechtsgang in de strafvervolging van de Vuurwerkramp, van rechtbank tot Hoge Raad.c Gelet op deze bevindingen sluit steller niet uit dat rijksrecherche en NFI in andere zaken van gepercipieerd staatsbelang, ook naar gewenste onderzoeksresultaten hebben toegewerkt.

a

De onwil om fouten toe te geven en lessen te trekken was manifest o.a. na de vuurwerkexplosies in Culemborg (1991), de Vuurwerkramp in Enschede (2000), de Vuurwerkramp in Kolding (2004) en de grote schaal vuurwerkproeven in Polen (2005). Gemeentebesturen, brandweerkorpsen en de Kamer zijn misleid.
b Het betreft hier de veiligheidsregio’s die de volgens de BZK-circulaire van 29 oktober 2005 voorgeschreven normale routine blusacties uitvoeren bij een vuurwerkbrand. Er zijn andere veiligheidsregio’s die hiervan afwijken, zij besloten tot strengere voorschriften; het offensief benaderen van een vuurwerkbrand is verboden en defensief optreden door de brandweer is geboden. Zie <H.2.5.4>, maar vooral ook <H.8.5>.
c Voor de tekortkomingen van het NFI-rapport zie <H.2.4>. Voor de rijksrecherche zie met name <H.2.9>.

V.7.0/N113/Openbare versie

12/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

1.2.7 Ad-hoc onderzoeksinstantie: commissie OOSTING Een techniek om grote problemen beheersbaar te maken, is het instellen van een ad-hoc instantie van statuur die onderzoek pleegt, in dit geval de commissie OOSTING. Er was de overheid veel aan gelegen om een parlementaire enquête naar de handelwijze rond de Vuurwerkramp te voorkomen. De commissie OOSTING kon ongestoord zonder pottenkijkers haar conclusies bereiken.a Dit is bij een parlementaire enquête onmogelijk. De commissie OOSTING heeft een sleutelrol vervuld bij de beheersing van de onderzoeken naar de ramp.
OOSTING heeft grove nalatigheden bij de verantwoordelijke ministeries niet benoemdb en het handelen van de gemeente Enschede onvoldoende in kaart gebracht. Evenals de andere onderzoeksinstanties had de COV een blinde vlek voor het handelen van de brandweer.
1.2.8 Zelfbevestigende mechanismen De ‘Tunnelvisie’ is in stand gehouden door de toepassing van zelfbevestigende mechanismen, waarbij de Nederlandse overheid steeds kon verwijzen naar eerdere uitkomsten van onderzoeken door gezaghebbende instanties. Steller noemt er drie:
1. Onderzoek C.O.V. Het onderzoek door de commissie OOSTING wordt als gezaghebbend en onafhankelijk beschouwd. Steeds wordt verwezen door de overheid naar de uitkomsten van de C.O.V. Deze review toont aan dat de C.O.V. niet onafhankelijk was, noch aan waarheidsvinding heeft gedaan.
2. Onderzoek rijksrecherche. Ook de RR-resultaten worden vaak gebruikt om aan te tonen dat er geen onregelmatigheden hebben plaatsgevonden bij het onderzoek. De review laat zien dat het RR-onderzoek het papier niet waard is waar het op is geschreven.
3. Maasvlakteproeven. Op verzoek van- en gefinancierd door de handel, voerde TNO proeven uit op de Maasvlakte. Deze worden steeds aangehaald als bewijs dat men consumentenvuurwerk normaal kan blussen en dat het niet massa-explosief is. De review laat zien dat deze proeven geregisseerd naar een vooropgezette en gewenste uitkomst leidden. Zie hoofdstuk <H.8.12>.
1.2.9 Conclusie: Nogmaals tunnelvisie Het zij benadrukt: Een ‘van boven’ komende tunnelvisie beheerste alle officiële onderzoeken naar de vuurwerkramp. De top van politiek en bestuur zag een overheidsbelang:
• •

Het belang van de Staat is rust in de polder; er staan grotere belangen op het spel dan de waarheidsvinding in dit éne dossier.
Handhaving van een status quo is noodzakelijk voor de bestendiging van een bestaande constellatie van topposities.

Justitie voert dit uit in het belang van de Staat. Dit gebeurt niet door middel van traceerbare officiële aanwijzingenc, maar via een niet traceerbaar traject waarvan de effecten pas na langdurige analyse zichtbaar konden worden. Dat heeft deze review gedaan.

a

Zie <H.3> Het belang van de commissie OOSTING.
Zie <H.6.7.4> waarbij mr. A. den Breejen, ex-rijksambtenaar (VROM/V&W) de OOSTING-bevindingen fileert.
c Dit is de ‘smoking gun’ waar steeds naar wordt gevraagd. Zonder ‘smoking gun’ zou er geen bewijs zijn.
b

V.7.0/N113/Openbare versie

13/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

1.3

13 mei 2020 om 04:56:06

Tunnelvisie

Veel mensen vertrouwen er op dat het Openbaar Ministerie (OM) staat voor waarheidsvinding. Het OM geeft dit zelf ook aan op haar website32. Dit blijkt een misvatting.
De eerste en belangrijkste taak van het OM is niet het beoefenen van waarheidsvinding, maar het hoeden van het staatsbelang.a Napoleon heeft het OM daartoe ook specifiek opgericht.33 In de ogen van het OM is het belang van de Staat gediend met rust, handhaving van bestaande machtsevenwichten en het toepassen van bestaande regelgeving. Deze regelgeving is het resultaat van de democratische rechtsstaat en dus per definitie correct en vormt hét referentiekader van het handelen van het OM. Dit is geen bewuste kortzichtigheid, want dit is de overtuiging waarop het OM is gebaseerd en vormt het besef waarmee iedere Officier van Justitie is doordrenkt. Gelet op deze rechtsorde neemt het OM, als enige daartoe bevoegde instantie, de beslissing om te vervolgen of niet.
Wanneer er dan op 13 mei 2000 een grote ramp gebeurt in de stad Enschede, waarbij 23 doden vallen, 947 geregistreerde gewonden zijn en een hele stadswijk wordt weggevaagd van de aardbodem, dan is de oprechte overtuiging van het OM dat dit niet aan de overheid kan liggen. Er moeten partijen buiten de overheid zijn die schuld hebben aan deze ramp.
1.3.1 Kamerbrief minister BZK (3 dagen na de ramp) Vanuit die achtergrond schrijft minister van Binnenlandse Zaken Klaas DE VRIES op 16 mei 2000 aan de Tweede Kamer dat er twee gerechtelijke vooronderzoeken (GVO’s)b zijn geopend: één tegen een onbekende brandstichter en één tegen het bedrijf S.E. Fireworks dat het vuurwerk in opslag had. Dat zijn de twee meest voor de hand liggende oorzaken volgens de overheid en dus volgens het OM. Ziehier het begin van een tunnelvisie die het strafrechtelijk onderzoek en alle vervolgonderzoeken heeft beheerst.

a
b

Zie <H.4.1.2> over de oorspronkelijke opdracht van het OM bij de oprichting van het ‘Ministère Public’.
Zie <H.8.18> Lijst met gebruikte afkortingen en begrippen voor een korte duiding van ‘GVO’.

V.7.0/N113/Openbare versie

14/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Figuur 4: Kamerbrief van Minister Klaas de Vries van BZK d.d. dinsdag 16 mei 2000, waarin hij bekend maakt dat er twee gerechtelijke vooronderzoeken (GVO's) worden gevorderd.

Opmerkelijk is het moment waarop de minister van Binnenlandse Zaken Klaas DE VRIES reeds aan de Tweede Kamer schreef dat er twee Gerechtelijke Vooronderzoeken (GVO’s) waren gevorderd, één tegen een brandstichter en één tegen S.E. Fireworks. Immers het in oprichting zijnde Tolteam van de politie Twente dacht op dat moment in eerste instantie aan een bedrijfsongeval en niet zozeer aan een brandstichter34. En voor wat betreft een eventuele schuld van de directie van S.E. Fireworks bestond er nog geen aanklacht. Het was zo dat indien op dat moment (16 mei 2000) de beide directeuren van S.E. Fireworks zich zouden melden er nog helemaal geen juridische basis was voor hun aanhouding. Die aanklacht moest nog worden geformuleerd. Zie figuur 3 hierna.
Al even opmerkelijk is dat wanneer de beide eigenaren van S.E. Fireworks worden aangehouden er onmiddellijk een fax van het Tolteam naar de regering in Den Haag moet worden gestuurd om over de inverzekeringstelling te berichten.35

V.7.0/N113/Openbare versie

15/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Figuur 5: Boek politiefunctionaris Maarten Bollen, blz. 80: Onder maatschappelijke druk uitvaardiging internationaal opsporingsbevel, zonder dat er al een basis voor aanhouding bekend was op 18 mei 2000

Reeds tijdens de eerste week na de ramp zijn er dus aanwijzingen dat niet de driehoek in Twente, maar de politiek en de top van het OM in Den Haag leidend zijn bij de aanvang van het strafrechtelijk onderzoek.
1.3.2 De aanloop naar de ramp De motieven van het Openbaar Ministerie bij het nemen van de vervolgingsbeslissingen binnen het strafrechtelijk onderzoek naar de Vuurwerkramp vinden hun oorsprong in de aanloop naar de ramp. De voorgeschiedenis van de ramp bepaalt de gedragingen van het Openbaar Ministerie. Dit is de basis waarop het OM besluit hoe het beste de rust en het evenwicht te bewaren in de Nederlandse rechtsorde. De volgende zaken zijn daarbij van belang gebleken:
• • •

•
•

De regelgeving voor het vervoer en de opslag van vuurwerk in Nederland vanaf de jaren tachtig.36 Deze waren zo gebrekkig dat hierop de oorzaak van de ramp is terug te voeren.
De vuurwerkexplosie in Culemborg (14 februari 1991).37 Wanneer de (werkelijke) lessen die uit deze gebeurtenissen zijn getrokken, waren opgevolgd, dan was de Vuurwerkramp in Enschede simpelweg niet mogelijk geweest.38 De n.a.v. de explosie in Culemborg veranderende regelgeving t.a.v. de opslag van vuurwerk, waarbij men over ging van de Hinderwetvergunning naar de milieuvergunning.39 Mede hierdoor heeft oud-eigenaar Harm SMALLENBROEK zijn bedrijf uitgeoefend zonder vergunning tussen 1993 en 1997.40 De behandeling van S.E. Fireworks door de gemeente bij de verlening van vergunningen, tegen de achtergrond van een toekomstige wijziging van het bestemmingsplan.41 De verkoop van S.E. Fireworks: van oud-eigenaar Harm SMALLENBROEK (S.E. Fireworks BV) naar de nieuwe eigenaren BAKKER en PATER (S.E. Fireworks vof).42 Uit de gedragingen van de oud-eigenaar vloeien een aantal motievena voort voor het mogelijk opdracht geven tot brandstichting bij het door hem aan BAKKER/PATER verkochte bedrijf. Deze motieven zijn door Openbaar Ministerie en politie nooit onderzocht.43

1.3.3 Strafrechtelijk onderzoek: vervolgingsbeslissingen door OM De vorenbenoemde tunnelvisie ligt ten grondslag aan alle vervolgingsbeslissingen die in deze zaak genomen zijn door het OM. Zie onderstaande opsomming:
a

Deze motieven worden uitgebreid behandeld in hoofdstuk <H.2.1.7>

V.7.0/N113/Openbare versie

16/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Géén bedrijfsongeval
Een bedrijfsongeval is een ongewenst onderzoekscenario, want bij het kunnen gebeuren en daarna escaleren van een bedrijfsongeval is de kwaliteit van de regelgeving en zijn de handelingen van de overheid ineens van groot belang. Om een bedrijfsongeval uit te kunnen sluiten zijn de alibi’s van alle werknemers ineens ‘dicht’ verklaard op het moment dat André DE VRIES opgepakt kon worden. Ook al zaten de alibi’s in werkelijkheid niet dicht. Daarmee wordt een bedrijfsongeval onmogelijk. 44 Wél brandstichting Brandstichting daarentegen is een gewenst scenario van onderzoek. In dat geval blijft de overheid buiten schot, want tegen brandstichting kan men zich niet verdedigen met regelgeving, controle en handhaving. Dus de verdachte van brandstichting André DE VRIES is er aan zijn haren bijgesleept en erbij gehouden. Hiervoor is zelfs bewijsmateriaal gemanipuleerd. 45 (Zie verder.) De gemeente niet vervolgen Het strafrechtelijk onderzoek door het OM en het onderzoek van de commissie OOSTING worden te vroeg gesloten. De voor de gemeente bezwarende verklaringen die erna zijn afgelegd door ambtenaren van de gemeente Enschede, die op dat moment door het Tolteam als verdachte werden gehoord, zijn niet meer meegenomen in het strafdossier.
Pikmeerbescherming wordt in het geheim al ingeroepen (januari 2001), maar pas later (april 2001) bekend gemaakt. 46 Door de gemeente niet te vervolgen zijn mogelijk laakbare handelingen van de gemeente niet bij het onderzoek betrokken.a De brandweer niet vervolgen47 Het Openbaar Ministerie deed alles om de brandweer te vrijwaren van vervolging:
•

Verhoren: uitstelb van verhoor48, bijsturen van het geheugen bij afleggen van verklaringen49, training van de ondervraagden, begeleiding door hiërarchieke meerderen, verdwijnenc van verklaringen en ingrijpen tijdens verhoor. Ondergeschikt maken van waarheidsvinding aan bestuurlijke prioriteiten.50

a

Voorbeelden: Het jarenlang gedogen van S.E. Fireworks BV met zwaar vuurwerk in een woonwijk. De regularisatie van deze onwettige toestand vlak voor de vestiging van het voorkeursrecht door de gemeente op de grond van S.E. Fireworks BV. De onderhandelingen over de grond, de weigering S.E. Fireworks te laten verhuizen. Het toestaan van de uitbreiding van de opslag.
b Hoewel uitstel van verhoor als redelijk overkomt vanwege de belangen van de geschokte brandweerlieden, moet hier worden aangetekend dat voor het welslagen van een rechercheonderzoek het van cruciaal belang is om belangrijke getuigen zo kort mogelijk na de betreffende gebeurtenis te kunnen horen i.v.m. de betrouwbaarheid van de verklaringen en de waarheidsvinding. Doordat de brandweerlieden van het eerste uur werden afgeschermd, bijgestaan, getraind en verklaringen zijn gecoördineerd, alsmede dat verklaringen die wél kort na de ramp werden afgelegd bij brandweerofficier WEGES, zijn geheimgehouden, is het belang van het onderzoek mogelijk ernstig geschaad en zijn veel vragen onbeantwoord gebleven.
c Het betreft hier zowel de verklaringen afgelegd door 9 brandweerlieden op de vroege de ochtend na de ramp, als het niet of onvolledig opnemen van verklaringen bij de commissie OOSTING.

V.7.0/N113/Openbare versie

17/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

•

•
•
•
•
•
•

•

13 mei 2020 om 04:56:06

Fake justitieel onderzoek door een brandweercommandant uit Venlo, ing. CAMP.
Daarbij is het gedrag van de brandweer tijdens de brand helemaal niet onderzocht, zoals het openen van de deuren. Ook is er in de rapportage geen aandacht geweest voor de genegeerde gevarenaanduidingen.
Negerena dan wel liegenb over de bij S.E. Fireworks aangebrachte gevarenaanduidingen die aangaven dat er niet mocht worden geblust, maar geëvacueerd moest worden.
Ontkennen door brandweer van wetenschap dat er ook evenementenvuurwerk lag bij S.E. Fireworks en niet alleen consumentenvuurwerk.c De blusinstructies van de brandweer waren verkeerd. Deze moeten volgens de vóór 2000 al geldende internationale afspraken strenger zijn (meer afstand bewaren en defensief i.p.v. offensief optreden).
Negen verklaringen die door de brandweer zijn afgelegd zijn tot op de dag van vandaag verborgen gehouden.
Deal tussen OM en de verdediging over niet noemen brandweer bij verdediging.
Coördinatie tussen OOSTING en het OM, OOSTING was immers de maat der dingen.51 In dat licht bezien is het opmerkelijk dat de commissie OOSTING begin november een voorlopig rapport uitbracht waarin de brandweer de schuld kreeg van het kunnen escaleren van de brand.52 Die schuldtoekenning aan de brandweer is in de definitieve versie verdwenen.
Handelen brandweer bepaalt politieke toekomst van burgemeester MANS in Enschede én daarmee ook van de verantwoordelijke bewindslieden in Den Haag.d Defensie-MILAN niet vervolgen

De medewerkers van Bureau MILAN van Defensie waren incompetent en niet geschoold voor hun taak. MILAN was weliswaar onderbemand, maar verrichtte parallelle activiteiten met adviezen voor vuurwerkinrichtingen. Deze buiten de officiële taakomschrijving vallende werkzaamheden veroorzaakten belangenverstrengeling. Het hoofd van Defensiebureau MILAN, majoor CEELEN was vóór de ramp al voorwerp van onderzoek. Hoewel het handelen van de milieudienst van de gemeente Enschede ook elementen aanleverde over het handelen van majoor CEELEN, is de opsporing en vervolging van CEELEN, voor zover steller kon waarnemen, buiten het strafrechtelijk dossier van de Vuurwerkramp gebleven en heeft verder intern binnen Defensie via het tuchtrechtelijk traject geresulteerd in ontslag.53

a

Voorbeeld is rapport ‘Justitieel onderzoek brandweeroptreden’ door ing. CAMP. Zie <H.2.1.3.1> Brieven van minister REMKES (BZK) die gegevens uit de onderzoeksdossiers aanhalen. Zie <H.8.4.14.1> c Zoals in hoofdstuk <H.2.1.4.2> in detail is weergegeven, constateerde de gemeente Enschede reeds in 1994 dat er bij S.E. Fireworks sprake was van een omschakeling van consumentenvuurwerk naar evenementenvuurwerk, waardoor een aanpassing van de vergunning nodig was. Ook was brandweer OVD BOETES op de hoogte via de AVIV-rapportage van het jaar ervoor. Dat hij dit zich bij latere verhoren niet meer zegt te herinneren is strafrechtelijk niet relevant. Tenslotte is in hoofdstuk <H.2.1.3.4> weergegeven dat brandweercommandant GROOS altijd is blijven ontkennen (o.a. tijdens verhoor door COV op 20.10.2000) dat hij wist, of behoorde te weten, van de aanwezigheid van evenementenvuurwerk.
d Zie paragrafen <H.2.1.9> en <H.4.4.1> waarin aan de hand van verklaringen van o.a. MANS en Rosenthal wordt weergegeven hoe de lotsverbondenheid was tussen de brandweer, MANS en de bewindslieden.
b

V.7.0/N113/Openbare versie

18/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Rijksoverheid niet vervolgen
Verreweg de belangrijkste oorzaak van de ramp ligt bij de falende regelgeving voor vuurwerk in Nederland. Zowel de opslagvoorschriften, de wijze van classificatie van vuurwerk als de blusinstructies voor de brandweer waren verkeerd. Het Openbaar Ministerie heeft de Nederlandse regelgeving gemakshalve voor juist aangenomen, want vragen omtrent de juistheid van deze regelgeving zijn niet in het dossier zichtbaar aan de orde geweest bij de strafvervolging van de Vuurwerkramp.54 De S.E. Fireworks directie wél vervolgen.
Het gunstigste en voor de overheid veiligste scenario was het vinden van een brandstichter.
Het op-één-na gunstigste scenario is het bedrijf S.E. Fireworks kunnen beschuldigen van overtreding van de regelgeving, waardoor de ramp heeft kunnen ontstaan uit een onschuldige brand. Ook dan blijft de overheid buiten schot en is er een verklaring voor de ramp.55 Deze twee scenario’s waren het uitgangspunt van de GVO’sa die door minister Klaas DE VRIES zijn aangekondigd in zijn Kamerbrief over de Vuurwerkramp, d.d. 16 mei 2000.
Oud-eigenaar niet vervolgen De oud-eigenaar (Harm SMALLENBROEK) van S.E. Fireworks (BV) zou een bijzondere positie in moeten nemen binnen het strafrechtelijk onderzoek:
• • •

•
•
•

SMALLENBROEK heeft tussen 1993 en 1997 zonder vergunning zijn zwaar vuurwerk bedrijf uitgeoefend in een woonwijk.b Deze onregelmatige gedoogsituatie is door de gemeente Enschede rechtgetrokken vlak voordat de gemeente een voorkeursrecht op de grond van SMALLENBROEK vestigde.
SMALLENBROEK verkocht zijn bedrijf aan de nieuwe eigenaren zonder vermelding van de belasting van de grond met een voorkeursrecht van de gemeente, waardoor het waarschijnlijk was dat het bedrijf binnen afzienbare tijd van het terrein moest verdwijnen zonder dat de kopers dit wisten.
SMALLENBROEK was achter de rug om van de nieuwe eigenaren gewikkeld in onderhandelingen over de aankoop van de grond door de gemeente.
SMALLENBROEK had een hooglopend juridisch conflict met de nieuwe eigenaren, waarvan de inhoud door het OM buiten het strafrechtelijk dossier is gehouden.c SMALLENBROEK had meerdere motieven voor het opdracht geven tot brandstichting bij het latere S.E. Fireworks (v.o.f.).d

a

GVO is Gerechtelijk Vooronderzoek
Zie <H.2.1.8.1.5.4> voor de definitie van “In een woonwijk gelegen”.
c Advocaat mr. Kroep bereidde een bodemprocedure voor namens S.E. Fireworks v.o.f. tegen oud eigenaar SMALLENBROEK. Deze bodemprocedure, waarvan de eerste zitting was gepland begin juni 2000, kort na de datum van de ramp, zou SMALLENBROEK gaan verliezen en dat zou hem veel geld kosten. Het dossier van deze bodemprocedure is ondanks aandringen door BAKKER nooit door het OM in beslag genomen laat staan toegevoegd aan het onderzoek naar SMALLENBROEK.
d Dit motief bestond o.a. uit: financiële voordelen, dreigende bodemprocedure, persoonlijke conflicten, wraak vanwege ontslag van hemzelf en zijn echtgenote en het wegwerken van onregelmatigheden uit het verleden.
b

V.7.0/N113/Openbare versie

19/1386

Reviewrapport Vuurwerkramp Enschede

Gepubliceerd mét persoonsgegevens wegens maatschappelijk belang

13 mei 2020 om 04:56:06

Deze motieven van SMALLENBROEK zijn niet onderzocht door Tolteam en OM, want dat zou kennelijk zowel de vervolging van de nieuwe eigenaren compliceren, als de gemeente en bureau MILAN in beeld brengen. Dit wegens nalatigheid in de vergunningverlening, de regularisatie van de vergunning situatie kort voor de vestiging van het gemeentelijk voorkeursrecht en het door de gemeente laten prevaleren van economische motieven boven veiligheid bij de beslissing om het verzoek van S.E. Fireworks af te wijzen, waarin zij vroegen om naar een terrein buiten de stad te mogen verhuizen.56 1.3.4 Strafrechtelijk onderzoek: overige beslissingen van het OM Culemborg-lessen De oorspronkelijke lessen uit de eerdere vuurwerkexplosie in Culemborg (1991) waren:
a.
b.
c.
d.
e.

Vuurwerkinrichtingen horen niet in een woonwijk thuis Laag-geclassificeerd vuurwerk kan soms toch explosief zijn.
Opsluiting van vuurwerk heeft explosieverzwarend effect.
Toepassing van plofdaken moet overwogen worden Classificatie van vuurwerk moet worden herzien.

Het OM Utrecht besloot in Culemborg niet te vervolgen. Op 13 mei 2000 was geen van deze lessen door de overheid ter harte genomen. Bovendien moest S.E. Fireworks van OM Almelo wél worden vervolgd. Daarom heeft de commissie OOSTING de werkelijke lessen van Culemborg vervangen door een fake les: namelijk dat een beetje klasse 1.1 (zwaarste klasse) en een heleboel klasse 1.3 (de op een-na lichtste klasse) samen een zware explosie kunnen geven. De vervolgens geëntameerde reconstructie van de voorraad van S.E. Fireworks op de rampdag kwam precies op deze voorraadsamenstelling uit, zodat in plaats van vrijspraak, zoals in Culemborg, veroordeling zou volgen in Enschede.57 Het niet van toepassing verklaren van de situatie in Culemborg op de situatie in Enschede is onrechtmatig. Door het OM is (met succes) aan de rechter voorgehouden dat er in Culemborg sprake zou zijn geweest van een vuurwerkfabriek, terwijl Enschede slechts