Van Dokkum A — Vuurwerkramp Enschede

11

§ 8 Conclusie

17

Dankbetuigingen; Referenties

19

§ 1 Inleiding
Zoals bekend vonden op 13 mei 2000 vonden in Enschede heftige verbrandingen en explosies plaats op een terrein van het bedrijf SE Fireworks. Recentelijk is door Paul van Buitenen in een serie publicaties en activiteiten aandacht op de ramp gevestigd.1 Dat valt zeker toe te juichen want de volledige toedracht van de ramp is nog steeds niet volledig duidelijk. Wel zijn er kritische opmerkingen te plaatsen m.b.t. zijn voorgestelde reconstructies van de gebeurtenissen op 13 mei. In dit deel I van deze Beschouwingen ga ik vooral in op de vraag welk karakter de laatste explosies hadden vanuit een perspectief van energie-omzettingen. De stofexplosie hypothese is daarbij m.i. niet zonder problemen. In het nog te produceren deel II hoop ik in te kunnen gaan op scenario’s m.b.t. menselijk handelen. Daar zullen we zien dat de hypothese dat rond 14:45u nog op het terrein gewerkt zou zijn eveneens niet zonder problemen is, maar ook dat Van Buitenens twijfel ten aanzien van het brandweeroptreden gerechtvaardigd is.
Zie vooral zijn LinkedIn pagina met o.a. een aantal genummerde artikelen (hier aangeduid met “#”):
https://nl.linkedin.com/in/paulvanbuitenen.
1

1

In deze Beschouwingen zal ik veel werken met ronde getallen. De exacte getallen weten we toch niet, en het gaat met name om de factor drie tot vier die Van Buitenen betoogt als verschil tussen een stofexplosie buiten en een “gewone” explosie, of verzameling explosies, binnenin de bunkers en andere opslagplaatsen.
§ 2 Explosies en energie De vuurwerkramp was een verzameling ongecontroleerde verbrandingen en explosies geconcentreerd in ruimte en tijd. De meest indrukwekkende gebeurtenissen waren twee meestal als “explosie” aangeduide, schokgolfveroorzakende ontploffingen om ongeveer 15:34’40” respectievelijk 15:35’46” (Van den Heuvel en Boers: 2001: 6). Hier zal ik meer het woord “expansie” dan “explosie” voor deze gebeurtenissen gebruiken. Tenzij zij enkelvoudige stofexplosies waren, hieronder te bespreken, zijn zij beter te beschouwen als conglomeraten van explosies die, door hun snelle opeenvolging, tezamen bijdroegen aan een enkelvoudig totaalresultaat. Voor de gebeurtenis van 15:34’40” gebruik ik dan de term “Voorlaatste Expansie” en voor die van 15:35’46” de term “Laatste Expansie”.

De Laatste Expansie was degene die het meest verwoestende was en de reden dat we over een ramp praten. De energie ervan moet aanzienlijk zijn geweest. Boers (2001) bepaalde de energie van de Laatste Expansie op 75 GJ door de verplaatsing van de schokgolf te bestuderen aan de hand van een video van G. Poort. Dit is gebaseerd op een formule gevonden door o.a. Taylor (cf. Deakin 2011) die het verband weergeeft tussen de energie van een explosie en de afgelegde afstand van de daardoor veroorzaakte schokgolf in de atmosfeer (tot aan het moment dat die schokgolf in een drukgolf met ongeveer de geluidssnelheid overgaat):
R(t) = 1,033 (Et2 / ρ0)1/5,

(1)

Waarbij R(t) de afgelegde afstand van de schokgolf als functie van de tijd (t) weergeeft, E de energie van de explosie, en ρ0 de normale dichtheid van de atmosfeer (gesteld op 1,25 – Deakin 2011: 1076). De “1,033” is een constante gebaseerd op wat bekend staat als de specifieke warmte ratio (Deakin, ibid.; Kandula en Freeman 2008: 23).

Formule (1) is een heel fijne uitdrukking. Je hoeft alleen wat verschillende meetpunten van de plaats en tijd van de schokgolf te bepalen en dan kun je de waarde van de energie van de 2

betrokken explosie in principe zonder al te veel omhaal aardig benaderen. Dit is een volslagen andere methode dan te proberen de energie van de Laatste Expansie te bepalen aan de hand van het schadebeeld in de wijk zoals TNO deed (Oosting 2001: 445, 487). Nadeel is wel dat de oorsprong van de explosie verondersteld wordt zich in een oneindig klein deel van de ruimte voor te doen (“puntbron” – Deakin 2011: 1069, 1074, 1077; Kandula en Freeman, ibid.), wat een tamelijk kunstmatige aanname is. We zullen niettemin zien dat het resultaat van Boers zo gek niet is. Boers kreeg de benodigde afstanden en tijden door een analyse van de video van G. Poort die op het dak van de nabijgelegen Bamshoeve filmde en getroffen werd door de schokgolf.2 De resultaten staan in Boers’ Figuur 2 waarvan ik de eerste metingen (bij benadering, vanuit de grafiek) hieronder in een tabel weergeef:

Meetpunt #

Verlopen tijd van eerste meetpunt (ms) Afstand vanaf eerste meetpunt (m)

1

0

0

2

20

32

3

40

48

4

60

58

Door formule (1) zo goed mogelijk in te passen in de tijd/afstand punten van de tabel kan een schatting voor de energie van de (bij benadering) “puntbron” explosie worden verkregen. Die energie is zonder verdere complicaties pakweg 150 GJ, maar Boers deelt die waarde door 2 omdat weerkaatsing van de schokgolf op de aardbodem ook bijdraagt aan het resultaat dat door Poorts filmcamera werd geregisteerd.3 De schatting van de “puntbron” energie is dan 75 GJ.
Figuur 1 geeft de voortplanting van de schokgolf richting de camera schematisch weer, met dien verstande dat (aanvankelijk) benedenwaarts gerichte voortplantingsbewegingen ook voor een deel zullen hebben bijgedragen aan de beneden te bespreken mini-aardbeving, en dat des te meer naarmate de expansieve energie met een kleinere hoek richting de aardbodem ging.

2

Een bijdrage van Crimonitec op Youtube bevat beelden hiervan:
https://www.youtube.com/watch?v=cQEPYDl4ouU.
3 De formule in Boers’ Figuur 2 lijkt mij overigens beter te worden vervangen door R(t) = 1,033 (2E*t2 / ρ0)1/5, waarbij E* de te schatten waarde van de Laatste Expansie is voor een halve bol. Voor het resultaat van 75 GJ lijkt dit inderdaad zo te zijn toegepast.
3

Figuur 1: voortplanting schokgolf bij puntbronexplosie

De Voorlaatste Expansie is, voor zover ik weet, niet onderwerp geweest van een dergelijke video-analyse. Toch kan wel iets gezegd worden over de betrokken energie door vergelijking met de mini-aardbevingen die met de Expansies gepaard gingen. Dit wordt beneden apart behandeld.

§ 3 De C11 hypothese
Oosting (2001: 435, 439, 445, 446 en NFI/TNO [Bijlage 4A] 27/62, 30/62) stelt dat de Voorlaatste Expansie ingeleid werd door een explosie in bunker C11, welke explosie dan ook explosies in een aantal andere bunkers en waarschijnlijk zeecontainers teweeg bracht. De explosie in C11 was zelf de sterkste van die explosies. Op de plek van C11 was na de ramp een verdieping van de grond te zien, door Oosting (2001: 470) “depressie” genaamd en door NFI/TNO een “krater” (o.a. 47/62 in Oosting 2001).
Deze “C11 hypothese” zoals hierboven weergegeven heeft een tweetal belangrijke voordelen.
In de eerste plaats, uiteraard, verklaart het redelijk makkelijk de schokgolf van de Laatste Expansie binnen de opeenvolging van de diverse explosies op het bedrijfsterrein, mits we de implicatie accepteren dat de energie van de Laatste Expansie afkomstig is van materiaal gesitueerd binnenin de opslagfacilititeiten. In de tweede plaats verklaart het de benedenwaartse schade bij C11. Van Buitenen (#23) bekritiseert het gebruik van het woord “krater” omdat er volgens hem sprake van “een verzakking is vanwege de holle ruimtes die resteren van de oude kolenopslag” (#23). Dit betekent m.i. alleen dat men niet vanuit de grootte van de kuil de kracht van een explosie in C11 of van de totale Laatste Expansie kan bepalen. Het neerwaartse resultaat, met scheuren/breuken in het beton, is niettemin nogal geconcentreerd bij C11 en – in

4

mindere mate – nabij gelegen bunkerruimten.4 Dus ook als er een holte beneden de vloer was, moet toch iets de vloer van C11 met dit gewelddadige schadebeeld naar beneden hebben geduwd (vgl. NFI/TNO in Oosting 2001: 48/62). Het is niet zomaar een inzakking. Zelfs als we de kuil niet gebruiken voor de bepaling van de energie van de Laatste Expansie, wijst die kuil niettemin op de gebeurtenis van een geconcentreerde explosie daar.

§ 4 De stofexplosie hypothese
Een stofexplosie is een explosieve verbranding van een in de lucht gesuspendeerde wolk van stofdeeltjes met bepaalde karakteristieken (Cashdollar 2000). Voor de wiskundige beschrijving ervan (gebaseerd op vloeistof- en gasdynamica) hebben we helaas niet zo’n fijne compacte formule voorhanden als (1). Niettemin is redelijk wat bekend over het verschijnsel. Van Buitenens sympathie gaat duidelijk uit naar de hypothese dat de Laatste Expansie (alsook misschien de Voorlaatste), voornamelijk zo niet geheel, een stofexplosie was. TNO (in Dijkgraaf 2005) wijst die mogelijk af:
Bovendien treden stofexplosies gewoonlijk op in afgesloten ruimtes. “Als het stof in de vrije lucht hangt, krijg je alleen een vuurwolk en geen explosie.” Toch is een “open-lucht” (unconfined) stofexplosie in beginsel wel mogelijk (zie Dahoe in #22 en commentaren daaronder). Cashdollar (2000: 184) stelt:

It is possible to have a destructive explosion even in open air if the reaction is so fast that pressure builds up in the dust cloud faster than it can be released at the edge of the cloud.
Zhang e.a. (2009) laten zien hoe een wolk van aluminiumdeeltjes in de open lucht deflagratiedetonatie-transitie (DDT) verschijnselen kan ondergaan. Dus op zich is de hypothese van stofexplosie(s) een kandidaat-verklaring voor het drastische karakter van de ramp. Volgens Van Buitenen (#22) zijn TNO en Oosting “te lichtvaardig” aan de mogelijkheid van een stofexplosie voorbijgegaan. Dat zou kunnen, maar dat betekent nog niet dat er op 13 mei ook echt van een stofexplosie sprake was. We weten veel dingen niet m.b.t. de ramp, maar we moeten toch ook kijken of een stofexplosie (vooral van de Laatste Expansie) ook echt past bij

Een andere bijdrage van Crimonitec geeft dit goed weer op 5’00” van https://www.youtube.com/watch?v=7QHc4cgSVrA. Ook: NFI/TNO (in Oosting 2001: 20/62) en Vuyk 2010: 208).
4

5

de dingen die we wel weten. De kandidaat moet wel examen doen. En dan slaagt hij – op basis van #22 – voorlopig niet wat mij betreft.

Oosting (2001: 470) wijst de stofexplosie hypothese af, volgens Van Buitenen dus op “lichtzinnige wijze” (#22). Oostings argumenten zijn inderdaad niet sterk. De “depressie in de grond” onder C11 zou niet te verenigen zijn met een stofexplosie. Dat denk ik ook, maar het bestaan van de kuil wil nog niet zeggen dat er geen stofexplosie was. Het zegt alleen dat als er een stofexplosie was, er ook nog een andere explosie was. Het commentaar m.b.t.
“poedervormig materiaal” lijkt me steekhoudender – op aanverwante problemen ga ik beneden nog in. Een derde argument betreft de hoogte van de hypothetische stofwolk, die door Van Buitenen (#22) gemakkelijk terzijde kan worden geschoven. Wat Oosting had moeten doen in de stofexplosie-discussie is (a) de mini-aardbeving bij de Laatste Expansie bij de beschouwing betrekken; en (b) rekenkundige connecties maken met de veronderstelde hoeveelheid vuurwerk en de C11 dan wel stofexplosies. Ik vervolg hier eerst met het eerstgenoemde onderwerp en kom dan later terug op het tweede.

§ 5 De mini-aardbevingen en de verhoudingen van energie bij de twee Expansies Wat vaak vergeten wordt in besprekingen van de vuurwerkramp is dat die gepaard ging met twee mini-aardbevingen van magnitude 1,4 en 1,8 respectievelijk (Evers en Haak 2000: 11;
Van den Heuvel en Boers 2001: 12). De energie van een mini-aardbeving met magnitude 1,8 wordt gegeven als 321,8  6,3  104 = 32 MJ, die van 1,4 als 8 MJ.5 De seismische energie van de Laatste Expansie was dus 4 keer zo energierijk als de Voorlaatste Expansie (vergelijk ook:
32(1,8-1,4) = 4).6 Als we de verhouding tussen de energie van de twee Expansies gelijk stellen aan die van de energie van de corresponderende mini-aardbevingen (Van den Heuvel en Boers 2001: 12), kunnen we energie van de Voorlaatste Expansie bepalen, namelijk 75 / 4 = 19 GJ.
In totaal is dus meer dan 94 GJ aan energie vrijgekomen op de rampmiddag, rekening houdend met eerdere verbrandingen en kleinere ontploffingen. Laten we het totaal afronden op 100 GJ (6 GJ ruimte voor andere verbrandingen/explosies).

5

British Geological Survey:
https://www.bgs.ac.uk/discoveringGeology/hazards/earthquakes/magnitudeScaleCalculations.html.
6 De formule “3  10(1,8-1,4) = 7,5” van Van den Heuvel en Boers (2001: 12) kan niet kloppen. Stel dat we twee mini-aardbevingen van dezelfde magnitude 1,8 hebben, dan zou de een 3  10(1,8-1,8) = 3 keer zo groot zijn als de ander, in plaats van 1 keer.
6

Op 7 December 1973 ontplofte een explosievenopslagplaats in Anchorage (VS). 7 Er wordt gesteld dat zo’n 80.000 pound explosieven detoneerde, een mini-aardbeving van magnitude 1,8 veroorzakend. Als detonerende stof wordt dynamiet genoemd; of dit de totale 80,000 pound vertegenwoordigde wordt niet expliciet duidelijk uit de informatie, maar iets anders wordt niet gesuggereerd, en we kunnen in ieder geval kijken of een dergelijke hoeveeheid dynamiet overeen zou kunnen stemmen met een 1,8 mini-aardbeving in vergelijking met Enschede. Voor een schatting kunnen we dan uitgaan van 80.000 pound = 36.000 kg dynamiet.
Dynamiet bestaat qua gewicht voor 15-60%, of zelfs tot 90% uit nitroglycerine.8 Het percentage varieert dus nogal, maar laten we eerst kijken hoeveel energie uit nitroglycerine valt te halen bij decompositie (“enthalpieverandering”). De ontploffing bij Anchorage gaf schade op twee mijl afstand; waarschijnlijk hebben we daar dus inderdaad te maken met redelijk zwaar dynamiet. Met 40% nitroglycerine in het veronderstelde dynamiet (Davis 2016[1961]: 302;
Naoúm 1928: 536-362) lijken we een acceptabele schatting te hebben. De enthalpieverandering van nitroglycerine wordt gegeven als 6260 kJ/kg (Kotz e.a 2009: 238-239). De hoeveelheid nitroglycerine schatten we uit 40%  36.000 kg dynamiet = 14.000 kg, wat overeenkomt met een 88 GJ explosie, corresponderend met de 1,8 mini-aardbeving. De 75 GJ van Boers is dus zeker geen vreemd, overdreven hoog resultaat.9 We weten bij Anchorage dat de explosie in elk geval geen stofexplosie was. Op welke hoogte de explosie daar plaatsvond wordt in de informatie niet vermeld, maar ik vermoed dat de opslagruimten van de explosieven, net als die in Enschede van het vuurwerk, op de begane grond gesitueerd waren (niet hoger). Als dat zo is, maakt dat een stofexplosie gesitueerd in de lucht boven de C-bunkers en containers (Van Buitenen #16, § 4: “in de lucht boven de opslagplaatsen”) minder waarschijnlijk als bron van de 1,8 mini-aardbeving omdat (a) de gemiddelde afstand van de energie-expansie tot de grond groter is; (b) de energie-expansie voor een groter deel in vrije ruimte (buiten opslagmuren en -

7

Informatie over deze zaak is afkomstig van justitiële handelingen; Hensel v. State (1979) (https://law.justia.com/cases/alaska/supreme-court/1979/2432-1.html), en Yukon Equipment v.
Fireman’s Fund Ins. Co. (1978) (https://law.justia.com/cases/alaska/supreme-court/1978/33081.html).
8 U.S. Department of Transportation:
https://www.fhwa.dot.gov/clas/ctip/context_sensitive_rock_slope_design/ch_3_3.aspx.
9 88 GJ is zelfs hoger dan 75 GJ; afgezien van verschillen in de details tussen “Enschede” en “Anchorage” kan ik ook het nitroglycerinepercentage van “Anchorage” hier bijv. te hoog hebben ingeschat, of kan ook de 75 GJ juist te laag zijn. Wellicht is een deel verpakkingen meegenomen in de 80.000 pound (vgl. Oosting 2001: 173-175). De orde van grootte van “Anchorage” blijft niettemin een goede bevestiging van de eerder bepaalde 75 GJ van “Enschede”.
7

daken) plaatsvindt; en (c) de detonatie minder geconcentreerd is dan bij samengeplaatste materialen.

α h

Oppervlak = π (tan[α]  h)²

r

Figuur 2: hoogteverschillen bij C-bunker expansie (links) en stofexplosie (rechts).

Voor wat betreft punt (a) kunnen we de situatie behandelen als in Figuur 2. De energie van de mini-aardbeving zal een bepaald deel van de totale explosie-energie hebben omvat (vgl. Van den Heuvel en Boers 2001: 12), welk deel we voor de analyse gelijk kunnen stellen voor de twee hypothesen (bunker of stofexplosie). Stel dat we een bolsector afpassen met hoek α ten opzichte van de verticale richting expansiecentrum-grondniveau, en met hoogte h, d.w.z. de verticale afstand tussen het expansiecentrum en de grond. Het oppervlak van het grondniveau corresponderend met de bolsector is dan π (tan[α]  h)² – in Figuur 2 is die situatie weergegeven door de driehoeken met de groene en bruine lijnen (straal r = tan[α]  h). Dus het bedoelde oppervlak zal met het kwadraat van de hoogte groter worden, en de oppervlakte zal bij een C11 expansie beduidend kleiner zijn dan die bij een expansie boven de bunkers (vgl.
groene stippellijntjes in Figuur 2). Hoe hoger de expansie plaatsvindt, hoe minder effectief die zal zijn in het veroorzaken van een mini-aardbeving van een bepaalde grootte (Bormann e.a.
2013: 9). Daar komt nog bij dat de stofexplosie verondersteld wordt te zijn ontstaan in een stofwolk met een straal van 130 m (Van Buitenen, #22, § 3.5.1.7.2.4.3 van Reviewrapport), zodat de beschikbare energie ook nog eens als veel meer verspreid moet worden opgevat dan bij een bunker-expansie (punt c hierboven).

8

§ 6 De tweetrapstheorie
Van Buitenen (#19, #22) nu betoogt de redelijkheid van de hypothese van stofexplosie(s), wat hem in staat stelt te hoeveelheid bij SE Fireworks opgeslagen energie drastisch te verminderen.
Hij noemt de stelling dat “de hoeveelheid snel vrijkomende energie (DDT) na de primaire explosie van vuurwerk, drie- tot viervoudig kan worden overtroffen door de daaruit volgende secundaire explosie” (§ 3.5.1.7.2.2 van Reviewrapport). Dat zou betekenen dat de twee Expansies, als die allebei stofexplosies waren, voort zouden hebben kunnen komen uit een oorspronkelijke hoeveelheid vuurwerk die 24 tot 31 GJ aan energie zou hebben omvat in plaats van 94, wat SE Fireworks gemakkelijker vrijpleit van het oordeel “te veel vuurwerk”.

Maar zo makkelijk komen we er niet. De tweetrapsconstructie die Van Buitenen voorstelt maakt het noodzakelijk de tussenstap in te voegen dat het vuurwerk eerst door eigenlijke (zeg primaire) vuurwerkprocessen reactieproducten oplevert die vervolgens reageren met de zuurstof uit de omringende lucht of andere exotherme reacties ondergaan. Voor de Laatste Expansie zouden we dan eerst een primaire explosie (Van Buitenen schrijft “explosie”, niet “gewone brand”, met daaruit volgend een secundaire explosie10) moeten hebben van 19 tot 25 GJ. Het lijkt voor de hand te liggen de Voorlaatse Expansie als zodanig te identificeren, omdat we net bepaald hebben dat die 19 GJ groot was, maar dan zou die de 19-25 GJ hebben geleverd niet als secundaire maar als primaire explosie. In dat geval kloppen de verhoudingen tussen de twee Expansies niet met die tussen de mini-aardbevingen, want als de stofexplosie boven de bunkers van 75 GJ een mini-aardbeving oplevert van 1,8, zouden we bij een vuurwerkexplosie van 19 GJ dichter bij de grond een sterkere mini-aardbeving dan 1,4 verwachten. De Voorlaatste Expansie was, hoewel respectabel, minder krachtig dan de Laatste (Van Buitenen #22). Als de 75 GJ een stofexplosie was, was de 19 GJ die naar alle redelijkheid ook als we aan beide gebeurtenissen een relatief gelijkwaardig aardbevingseffect toeschrijven.11 Maar dan leverde die (van 19 GJ) niet de brandstof voor de Laatste Expansie, want de primaire vuurwerkreactieproducten zijn dan immers, qua stofexplosie, al geconsumeerd in de secundaire reacties. Als we de Voorlaatste Expansie een primaire reactie van vuurwerk dicht bij de grond maken met minder GJ (en relatief efficiënter in het opwekken

10

Zie citaat hierboven uit #22, Reviewrapport, § 3.5.1.7.2.2; hier mijn cursivering.
Men zou kunnen denken dat de Voorlaatste Expansie als “primaire” explosie (relatief) minder effectief m.b.t. mini-aardbevingen was dan de Laatste Expansie als stofexplosie. Zonder verdere argumentatie zeg ik: dat geloof ik niet.
11

9

van seismische energie dan de 75 GJ stofexplosie), dan helpt ons dat niet, want dan hebben we met een vermenigvuldigsfactor van 4 niet genoeg brandstof voor de Laatste Expansie.

Dus, in de stofexplosie redenering voor de Laatste Expansie: ofwel de Voorlaatste Expansie was een secundaire stofexplosie, ofwel een relatief efficiënte “primaire” explosie, bijvoorbeeld van 18 GJ i.p.v. 19 die een 1,4 beving oplevert. In beide gevalllen is de Laatste Expansie van 75 GJ, als die een stofexplosie was, niet volledig gevoed door de Voorlaatste Expansie, en moet dus gedeeltelijk of zelfs geheel afhankelijk zijn geweest van een ander proces. Omdat iedereen het heeft over twee grote explosiegebeurtenissen, niet drie,12 kan dat hooguit een proces zijn geweest waarbij niet-explosief brandende reactieproducten opstijgen die dan later een detonerende stofwolk vormen. De Voorlaatste Expansie was dan voor de Laatste Expansie nog wel relevant als mechanisme om de structuur van de C-bunkers te ontwrichten, verdere brandverspreiding mogelijk te maken, en de in de bunkers opgeslagen materialen te bevrijden van hun inperkingen door muren en daken, maar niet (volledig) als brandstof voor de Laatste Expansie. Maar dan heeft Van Buitenens commentaar over 3 tot 4 keer zo energierijk geen enkele zin, omdat de Laatste Expansie niet, of op zijn minst niet geheel, de “secundaire explosie” van de “primaire explosie” is (waarbij laatstgenoemde dan als de Voorlaatste Expansie geïdentificeerd zou moeten worden) en we dus gedwongen zijn te concluderen dat de brandstof voor de stofexplosie minstens twee verschillende bronnen heeft gehad. De ene Expansie energetisch aan de andere koppelen wordt dan wel een nogal speculatieve aangelegenheid. Om Van Buitenen tegemoet te komen zouden we hooguit kunnen zeggen dat een stofexplosie met een 3 tot 4 keer kleinere oorspronkelijk opgeslagen massa toekan om 75 GJ te leveren dan een “primaire” (zonder secundaire) detonatie op bunkerniveau in de C11 hypothese (hij lijkt dit te suggereren in #19). Meer hierover beneden.
Het blijft ingewikkeld want we moeten ons dan verder nog afvragen hoe de stofwolk – met precies de juiste voorwaarden voor de stofexplosie en hoe dan ook een flinke hoeveelheid massa die omhoog moet dwarrelen – dan ontstaan is. F. Vos (commentaar onder #22) merkt dan ook terecht op, dat de opwerveling van “kruitstof” “bovendien een verklaring [mist] voor het mechanisme wat dan eerder is ontstaan om die opwerveling op gang te brengen en qua opwaartse beweging in stand te houden.

12

De E2-explosie heeft hier geen relevantie.
10

M.a.w.: wat was daar dan weer de samenstelling van en hoe werd dit veroorzaakt door brandend/exploderend vuurwerk?” Kortom, de energieverhoudingen worden analytisch ingeperkt door de omstandigheid van de mini-aardbevingen, nog afgezien van de kwestie hoe de stofwolk dan precies ontstond. De mini-aardbevingen tonen hun relevantie op twee manieren: (a) in een vergelijking met de explosie van Anchorage met eveneens een 1,8 beving; en (b) in de onderlinge verhouding tussen de Laatste en Voorlaatste Expansie. De stofexplosiegedachte is moeilijk binnen deze omstandigheden in te passen, terwijl een verklaring direct vanuit “primaire” detonaties redelijk probleemloos is m.b.t. de mini-aardbevingen en de afwezigheid van de noodzaak een stofwolk te construeren. Net als Lemkowitz in Dijkgraaf (2005) wil ik een stofexplosie niet categorisch uitsluiten, maar wat mij betreft wijzen de pijlen toch niet echt die kant op. Als de Laatste Expansie een stofexplosie was, is Van Buitenens artikel #22 (inclusief Reviewrapport uittreksel) daar in elk geval geen goede beschrijving van.

§ 7 Vuurwerk: aspecten van moleculaire boekhouding De 75 GJ van de Laatste Expansie moet het begin- en eindpunt zijn van elke beschouwing over de vuurwerkramp. We hebben al gezien dat Van Buitenen stelt dat de veronderstelde stofexplosie tot vier keer zo groot in energiewaarde kan zijn als de oorspronkelijke hoeveelheid vuurwerk m.b.t. een “primaire” explosie. Van Buitenen zegt ook dat de administratie van SE Fireworks nog steeds beschikbaar is (#16; #30; Mulder 2019). Als die redelijk gedetailleerde informatie biedt over wat voor vuurwerk er op 13 mei net voor de ramp op het terrein was opgeslagen, moet je daaruit in principe de hoeveelheid opgeslagen energie kunnen bepalen.
Als ik Van Buitenen goed begrijp zegt hij dus, in termen van mijn GJ beschrijvingen, dat die hoeveelheid niet zo’n 100 GJ was maar hooguit iets van 19 GJ + 19 GJ + 6 GJ = 44 GJ, of als de Voorlaatste Expansie ook volledig een stofexplosie was 19 GJ + 5 GJ + 6 GJ = 30 GJ.

Het door Van Buitenen in #22 genoemde boek van Russell (2000) geeft scheikundige reactievergelijkingen in verband met vuurwerk, bijvoorbeeld een complex van reacties met betrekking tot buskruit, met als samenvattende vergelijking:
4 KNO3 + 7 C + S → 3 CO2 + 3 CO + 2 N2 + K2CO3 + K2S,

11

(2)

waarbij CO2, CO en N2 de gassen onder de reactieproducten vertegenwoordigen (verantwoordelijk voor expansieverschijnselen) en de andere materialen vaste stoffen (Russell 2000: 13, 20-21).13

De reactieproducten van (2) kunnen verder reageren (bijvoorbeeld kaliumsulfide in, ja, een stofexplosie14), maar in de tweetrapsbenadering van Van Buitenen zouden we moeten aannemen dat die reactieproducten eerst enige tijd (hoe kort dan ook) in de veronderstelde stofwolk hebben verbleven om dan tot een secundaire stofexplosie te komen. Dit is dan ook nog voor een deel gas naast stof, dus de uitdrukking “stofexplosie” is onprecies als we ook rekening ermee moeten houden dat sommige geproduceerde gassen ook zouden kunnen reageren in de veronderstelde secundaire explosie,15 zoals CO in (2).

Nu zal het materiaal op het terrein niet alleen uit buskruit hebben bestaan, maar ook uit andere stoffen, zoals in de reactievergelijking (Russell 2000: 60):
10 Al + 3 Ba(NO3)2 → 3 BaO + 3 N2 + 5 Al2O3.

(3)

Als reactieproduct wordt ook nog ammoniak (NH3) als (ongewenst) bijproduct genoemd (2000: 59). Koolstof (C) zij niet vergeten (2000: 58, 61).

Van Buitenen geeft in #22 afgezien van de straal van de stofwolk aan zijn lezers geen enkele aanwijzing wat zij zich rekenkundig zouden moeten voorstellen bij de veronderstelde stofexplosie. Laten we, bij wijze van illustratie, kijken hoe zulke berekeningen eruit zouden kunnen zien.16 Van Buitenen (#22) geeft voor de straal van de veronderstelde stofwolk van de

13

Er zijn her en der wat varianten te vinden, zoals bij Università di Torino, die 10 KNO3 + 8 C + 3 S → 6 CO2 + 5 N2 + 2 K2CO3 + 3 K2SO4 geeft (http://lem.ch.unito.it/didattica/infochimica/2008_Esplosivi/BlackPowder.html). Gann en Friedman (2015: 169) geven als reactieproducten voor “black powder”: CO2, CO, N2, K2S, K2SO4, K2CO3 en S.
14 U.S. National Library of Medicine: https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium-sulfide.
15 Zie het terechte commentaar hieromtrent van F. Vos bij Van Buitenens artikel #22. In #30 lijkt Van Buitenen zich ook gerealiseerd te hebben dat alleen “stof” de lading niet zal dekken, want hij heeft het daar over “(gas/damp/poeder) stofexplosies […], zowel boven de opslagplaatsen, als binnen in de opslagplaatsen”, zonder aan te geven wat massa’s en dichtheden daarvan zouden kunnen zijn geweest.
Maar het latere artikel van Mulder (2019) heeft het toch weer alleen over “stofexplosie”.
16 Ik ga hierbij ervan uit dat Van Buitenen in #22 bedoelt dat (voor het overgrote deel) alleen de veronderstelde stofexplosie de energie van de Laatste Expansie levert, niet bijvoorbeeld met medewerking van als gevolg van de stofexplosie detonerende restanten in bunkers en containers. In #30 lijkt hij ook materiaal in bunkers in de argumentatie te betrekken, wat dan toch afbreuk doet aan 12

Laatste Expansie 130 m. Als hij een complete bol bedoelt (vóór de explosie), lijkt dat me wat aan de grote kant. Ik ga nu eerst uit van een cilinder met straal 130 m en een vertikale dikte van de wolk van 5 m. We zullen zien dat dat al problematisch genoeg is. Het volume van de wolk schatten we daarmee op π130²5 = 265.000 m³. Voor een flink krachtige stofexplosie is, in elk geval voor “hvb” koolstof, toch een stofdichtheid van in de orde van meer dan 100 à 150 gram per m³ nodig; beneden een bepaalde concentratie zal überhaupt geen explosie plaatsvinden, ook geen zwakke (Cashdollar 2000: 188-190, 192), en dat terwijl de brandbare bestanddelen in de tweetrapstheorie alleen een deel uitmaken van de totale massa van de reactieproducten – aluminiumoxide (Al2O3) in vergelijking (3) bijvoorbeeld is niet brandbaar.17 Dat betekent dat de primaire reactieproducten bij een dichtheid van 600 g/m³ (alle reactieproducten, niet alleen de brandbare) een massa in de stofwolk gehad zouden hebben van 159.000 kg. Dat is net zo’n beetje de hoeveelheid die Oosting noemt als de maximaal toegestane hoeveelheid vuurwerk bij SE Fireworks (2001: o.a. 23, 31, 325, 424). Het lijkt me tamelijk sterk dat de equivalente omvang van de totale (oorspronkelijke, maximaal toegestane) vuurwerkinventaris in de Roombeekse atmosfeer boven de bunkers heeft gezweefd bij aanvang van de Laatste Expansie. Dus misschien was de stofdichtheid niet zo groot, of bedoelt Van Buitenen “diameter” i.p.v. “straal” (vergelijk Oosting [2001: 439, 445, 487]: vuurbol met “diameter”/”doorsnee” van 135 m). In het laatste geval (diameter 130 m) krijgen we met 5 m dikte een volume van ongeveer 66.000 m³, uiteraard een kwart van de eerdere 265.000 m³ met een totale massa van de reactieproducten ook een kwart van de 159.000, zo’n 40.000 kg bij een dichtheid van 600 g/m³ (alle reactieproducten).

Als we SE Fireworks willen vrijwaren van de aanwezigheid van heel zwaar vuurwerk, en al het vuurwerk tamelijk gelijkwaardig van zwaarte zou zijn geweest, zouden we ook kunnen stellen dat de Laatste Expansie zo’n 19/30 = 63% van de totale massa vuurwerk zal hebben vertegenwoordigd, als we veronderstellen dat 11 GJ van de boven genoemde 30 GJ al geconsumeerd is ten tijde van de afloop van de Voorlaatste Expansie. Bij de C11 hypothese hebben we een detonatie van maximaal (75/100)  159.000 = 119.000 kg. De 40.000 kg van de tweetrapstheorie past zo te zien dus goed binnen de marge van “3 tot 4 keer zo krachtig” (119.000/40.000 = 3), maar betekent ook dat als de totale (maximaal toegestane) hoeveelheid vuurwerk 159.000 kg was, ten tijde van de Voorlaatste Expansie op bunkerniveau nog zijn nadruk op “stofexplosie” als dat bunkermateriaal heel veel zou zijn. De stofexplosie wordt dan immers alleen een soort ontstekingsmechanisme voor detonatie van bunkermateriaal.
17 U.S. National Library of Medicine: https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Aluminum-oxide.
13

63%  159.000 = 100.000 kg ongereageerd vuurwerk lag. Van die massa zou dan 40% 66 seconden later (net vlak vóór de Laatste Expansie zelf), bevrijd uit bunker- en containerbeperkingen, in de stofwolk hebben gehangen, precies goed verbrand (in de eerste trap van het tweetrapsproces, zonder detonatie) en redelijk netjes verdeeld, in de 600 g/m³ situatie (alle reactieproducten). Omdat voor zover ik weet de bunkers en (relevante) containers bij de Voorlaatste Expansie niet volledig vernietigd zijn, zou het daar opgeslagen vuurwerk geheel of gedeeltelijk eerst zijwaarts uit die ruimten geblazen zijn (desintegratie deuren door schok van Voorlaatste Expansie) om dan vervolgens in de open ruimte te reageren zonder te detoneren (voorwaarde van tweetrapstheorie). Voor een bepaald deel zou dat misschien best eens kunnen. Alleen lijkt me de genoemde 40% nogal aan de hoge kant om in een stofwolk terecht te komen in een dergelijk proces.

Stel dat we de dichtheid 150 maken i.p.v. 600 g/m³ (alle primaire reactieproducten) in onze illustratieve overwegingen, dan hebben we ongeveer 10.000 kg, of 10% van de relevante geschatte inventaris van 100.000 kg, in de lucht. Dat is (wellicht) realistischer wat betreft een proces van opdwarreling, maar maakt ook de resulterende druk gepaard met de schokgolf (voor zover nog mogelijk) waarschijnlijk wel lager dan bij onze eerdere 40%, terwijl we wel een veel grotere verhouding krijgen van de energie-effectiviteit van de totale massa, namelijk zo’n 12 (119.000/10.000), veel hoger dan de bovengenoemde 3, als we ervan uitgaan dat de stofexplosie het overgrote deel van de Expansie-energie levert.18 Bedenk nog hierbij dat we “straal” als “diameter” hebben geïnterpreteerd (bij een dikte van 5 m). Bij een 4 keer zo groot volume wordt al snel de massa onrealistisch veel, of bij gelijke massa de dichtheid 4 keer zo laag, bijv. 38 g/m³ i.p.v. 150 g/m³ (nog steeds alle reactieproducten).

Kortom, zoveel mogelijkheden hebben we niet als het gaat om het afstemmen van diverse parameters. De illustratie hierboven is uiteraad nogal informeel, maar niettemin hebben we een aantal principes kunnen vaststellen die in acht zullen moeten worden genomen als een stofexplosie wordt verdedigd: (a) het percentage van de na de Voorlaatste Expansie overgebleven inventaris dat opdwarrelt moet realistisch zijn; (b) de absolute waarde van de in de stofwolk aanwezige massa (ook nog rekening houdend met de chemische samenstelling) moet voldoende zijn om 75 GJ te leveren; (c) de relatieve energie-effectiviteit van die massa in de stofwolk ten opzichte van de C11 hypothese moet 4 keer of minder zijn; en (d) de 18

Zie noot 16.
14

dichtheid in g/m³ van de brandbare bestanddelen moet zodanig zijn dat de drukopbouw van de schokgolf redelijk krachtig is. Van Buitenen doet in zijn #22 absolutamente nada om zijn lezers een idee te geven hoe aan deze voorwaarden (a) t/m (d) voldaan zou kunnen worden.

Hier komt nog bij dat bij het afwegen van twee verschillende theorieën men niet alleen moet kijken naar hoe de voorkeurstheorie de bekende feiten bevredigend verklaart, maar er ook beter aan doet uit te leggen waarom de theorie die afgekeurd wordt de feiten niet bevredigend verklaart. Van Buitenen heeft echter niet aangetoond dat we met de C11 hypothese gekke resultaten zouden krijgen (bijvoorbeeld omdat we dan juist veel hoger dan 75 GJ zouden uitkomen aan de hand van de reconstructie van de vuurwerkinventaris door Oosting (2001: 5658). Hij maakt zich sterk voor het idee dat licht vuurwerk ook explosief (laten we maar zeggen massa-explosief) kan zijn (Mulder 2019). Van Buitenen lijkt hier op een goed spoor te zitten, omdat Oosting (2001: 328) meldt dat in 1989 bepaald vuurwerk (strijkers) […] op de Boeldershoek in Enschede [is] vernietigd. Hierbij heeft het voor de aanwezigen, de politie, de brandweer en vermoedelijk ook een vertegenwoordiger van het KCGS […], zeer onaangename en heftige effect van detonatie plaatsgevonden. […]. Deze detonatie was door deskundigen niet verwacht.
Zij heeft echter niet geleid tot nader onderzoek naar het gevaar van dit vuurwerk.
Strijkers worden door Biezeveld en De Poorter (2005: 6) opgegeven in drie soorten van respectievelijk klasse 1.1G, 1.3G en 1.4G, waarvan alleen de eerste soort massa-explosief. Dus blijkbaar kan vuurwerk dat aanvankelijk niet als massa-explosief beschouwd werd dat toch zijn. Van Buitenen kan hier een – zeer belangrijk – punt hebben. Van Oosting (2001) worden we niks wijzer, want die gaat, nadat we p. 328 hebben gelezen, op p. 417 gewoon verder met te stellen dat noch 1.4, noch 1.3 massa-explosief is. Voor wat betreft 1.4 stelt Oosting (2001:
417-419) dan dat massa-explosief reagerend, als “1.4” geklassificeerd vuurwerk dan wel geen 1.4 zal zijn, en dat massa-explosief reagerend, als “1.3” geklassificeerd vuurwerk tot massaexplosie kan komen als het samen met klasse 1.1 voorkomt. Of dit dan de explosie van Boeldershoek verklaart, vermeldt Oosting niet. De Commissie schrijft “Er zijn proeven bekend, waarin het niet is gelukt om door middel van explosieven een hoeveelheid 1.4-vuurwerk tot massa-explosie te brengen” (2001: 417), maar wat wij lezers willen weten is hoe dat dan zat met Boeldershoek. Misschien is het daar, onbedoeld, wel gelukt. Relevant hier zijn uiteraard ook de “CHAF” proeven in Polen waar een container met 1.4 vuurwerk onverwacht toch explodeerde (Mulder 2019; Van Buitenen #12). De verklaring is dezelfde als die Oosting geeft:
15

eigenlijk was het toch geen 1.4. Zo blijven we natuurlijk aan de gang. Als het waar is dat TNO verkeerde stickers heeft geplakt bij een dergelijk experiment (Mulder 2019), is dat tamelijk verontrustend.

Het beweerdelijk verkeerd plakken van 1.4 stickers door TNO is ironisch want Oosting concludeerde dat classificatie van vuurwerk in Nederland onbetrouwbaar is (2001: 331, 497).
Hiermee wordt bedoeld dat 1.4 geplakt wordt op materiaal waarvan men zou moeten weten dat het een andere classificatie vereist. TNO was blijkbaar getrouw aan een wijdverbreide traditie.
Van Buitenens insteek is uiteraard anders: materiaal dat volgens de regels 1.4 verdient, kan toch “massa-explosief” reageren. Toch geeft de eventuele “massa-explosiviteit” van 1.4 vuurwerk Van Buitenen nog niet de sleutel van de verklaring van de ramp. Want juist als 1.4 ook massa-explosief, en masse, kan ontploffen, kan dat ook in de situatie van de C11 hypothese zijn gebeurd. We blijven met de vraag zitten hoeveel energie al dat 1.4 vuurwerk dan vertegenwoordigde, en daarmee met de vraag met hoeveel kilogram dat samenhing.

Nu wil ik, hoewel die me onwaarschijnlijk lijkt, de stofexplosie hypothese nog steeds niet categorisch afwijzen. Misschien blijkt, bijvoorbeeld, een krachtige schokgolf bij een relatief lage dichtheid in combinatie met een 1,8 mini-aardbeving, nog goed mogelijk. Maar dat zou wel preciezer beargumenteerd moeten worden dan Van Buitenen doet in #22. Als de stofexplosie overtuigend betoogd zou kunnen worden zou een “recept” daarvoor er volgens mij ongeveer zo uitzien:

(a) Bepaal aan de hand van de blijkbaar nog bestaande administratie (# 16; Mulder 2019; vgl.
Oosting 2001: 32) van SE Fireworks de vuurwerkvoorraad op het terrein op 13 mei om 14:30u.
(b) Schat de omvang en samenstelling van de nog onaangeroerde inventaris ten tijde van de Voorlaatste Expansie.
(c) Pas op de in (b) bepaalde deelinventaris reactievergelijkingen à la (2) en (3) toe.
(d) Geef een verklaring m.b.t. hoe de bij (c) gevonden reactieproducten omhoog gaan.
(e) Bepaal de massa van de diverse reactieproducten en het volume van de stofwolk, aldus de dichtheid van de brandbare vaste stoffen en gassen bepalend.
(f) Bepaal chemische energie-omzetting, overdrukontwikkeling, vlamsnelheid en koppeling met de 1,8 mini-aardbeving bij de stofexplosie.

16

Als hier een redelijk gedetailleerd verhaal uitkomt dat de feiten verklaart, ben ik wellicht bereid de stofexplosie hypothese te aanvaarden. Tot die tijd blijf ik sceptisch.

Dit neemt niet weg dat Oosting (2001) slecht werk heeft geleverd met betrekking tot de reconstructie van het op 13 mei aanwezige vuurwerk. De Commissie geeft bepalingen op de kilo nauwkeuring op basis van verklaringen uit het geheugen van mensen in termen van “bewaarplaats ¼ vol” (zie bijv. 2001: 56). Op pagina 58 geeft dat een totaal van 177.020 kg en op p. 606 een totaal van 177.000. De reconstructie heeft duidelijk aanpassing en/of variatie ondergaan want “Consumentenvuurwerk” in Loods H, C10 en C12 zou opgeteld 16.830 kg moeten zijn maar Oosting geeft 16.310 en 16.308 (p. 60 resp. 606), twee keer een foute optelling waarbij zeker de eerste duidelijk niet is gebaseerd op directe berekening vanuit basisgegevens. Het grote deel vuurwerk van klasse “1.3” wordt door Oosting als volgt bepaald (p. 60):

Op basis van de beschikbare gegevens is het niet mogelijk een gedetailleerde gevarenclassificatie van het resterende vuurwerk op te stellen. Er is van uitgegaan, dat het resterend professionele vuurwerk 1.3 geclassificeerd hoorde te zijn.
Met andere woorden: we konden de classificatie niet vaststellen, dus stelden we de classificatie vast op 1.3. Dat levert dan 153.730 kg aan 1.3 op! Hoeveel daarvan dan verantwoordelijk moet zijn geweest voor de 75 GJ van de Laatste Expansie berekent Oosting (2001) niet. Maar dat is nog niet alles, want na zoveel hoeveelheden op de kilo nauwkeurig te hebben gegeven (alhoewel soms verschillend), presenteert Oosting op p. 606 aan zijn lezers opeens een “marge” van 160.000 – 180.000 kg. De lagere grens van die “marge” ligt heel dichtbij de maximaal toegestane hoeveelheid van 158.500 kg. Met zulk rekenkundig wangedrag van Oosting is het weinig verrassend dat we twee decennia later nog steeds discussies hebben over de ramp.

§ 8 Conclusie
Van Buitenen trekt in #22 (§ 3.5.1.7.2.6 van Reviewrapport) conclusies m.b.t. de Laatste Expansie die ik niet zonder meer zou accepteren op basis van de informatie die hij geeft. Een is dat die Expansie een “stofexplosie [kan] zijn geweest die vele malen krachtiger kan zijn dan een vaste stof thermische explosie” (§ 3.5.1.7.2.4.3 geeft “was” i.p.v. “kan zijn”). Het zal allicht dat een stofexplosie krachtiger kan zijn dan een thermische explosie; het hangt er maar van af wat je met wat vergelijkt. Van Buitenens #19 is preciezer: “gegenereerd door veel minder materie”, maar nog steeds niet precies genoeg, want bij een stofexplosie hangt de 17

effectiviteit nog af van zaken als de concentratie en fijnheid van de stofdeeltjes (Cashdollar 2000). Bij de stofexplosie hypothese vallen deze parameters nog te bezien, terwijl we bij de C11 hypothese van de vuurwerkmaterialen in bunkers en containers in elk geval kunnen aannemen dat die redelijk dicht bij elkaar zullen hebben gezeten.

Kortom, we willen hier weten of de 75 GJ expansie afkomstig is van een secundaire stofexplosie die een afgeleide is van materiaal dat oorspronkelijk 19-25 GJ vertegenwoordigde (dat dan ongedetoneerd maar wel gereageerd hebbende in de lucht zou moeten hangen), of dat het “primair” detoneerde op bunkerniveau – en dat in combinatie met de informatie die we hebben over de aardbevingen. Ik zie even niet hoe de argumentatie in #22 (dus incl.
Reviewrapport) de situatie m.b.t. de aardbevingen zou kunnen verklaren.

Een tweede conclusie van Van Buitenens (#22) is dat de berekening van de hoeveelheid vuurwerk (door NFI/TNO), aan de hand van de C11 kuil en het schadebeeld, zou vervallen.
Hier kan op geantwoord worden dat de 75 GJ als waarde van de Laatste Expansie redelijk robuust lijkt en ook op andere manieren kan worden bepaald of geverifieerd: in elk geval met de Poort-video en (qua orde van grootte) met de vergelijking met Anchorage waar eveneens van een mini-aardbeving van 1,8 sprake was. Om de energie van de Laatste Expansie te bepalen hebben we NFI en TNO helemaal niet nodig. In een soort dubbele ontkenning: de irrelevantie van NFI/TNO met betrekking tot de energiebepaling is hier irrelevant. De energie van de Laatste Expansie is iets wat we juist wel redelijk goed weten.

Met een stofexplosie als resultaat van een tweetrapsproces zou wellicht een kleinere oorspronkelijke hoeveelheid vuurwerk ter waarde van 19-25 GJ aangenomen kunnen worden als de veronderstelde secundaire reacties 3-4 zo groot waren in energie als “primaire” direct detonerende reacties. Maar van die factor 3-4 wordt in #22 geen concrete reconstructie gegeven, evenmin als van het proces dat zou moeten verklaren hoe de primair gereageerde (maar niet gedetoneerde) stoffen op de juiste manier in de lucht terecht zijn gekomen. Artikel #22 blijft een tamelijk vaag algemeen verhaal dat in een variëteit van mogelijkheden blijft steken zonder een “stofexplosie” echt te bewijzen of op zijn minst aannemelijk te maken.

Met deze vaagheid loopt Van Buitenen het risico gemakkelijk terzijde te kunnen worden geschoven. Dat zou jammer en ook onterecht zijn want hij maakt wel degelijk belangrijke punten, zoals ik hoop te bespreken in het nog te produceren deel II.
18

Dankbetuigingen
J. Broersma, A. Dahoe, B. van den Heuvel voor reflecties, uitleg en literatuurverwijzingen. De tekst van deze Beschouwingen is alleen de verantwoordelijkheid van de auteur.

Referenties
(voor zover niet in voetnoten)

Biezeveld, G. en J.-P. de Poorter. 2005. Interventietrategie verboden vuurwerk. Den Haag:
Landelijk Overleg Milieuhandhaving.
Boers, D. 2001. Enschedese schokgolf: analyse per video. Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde, maart: 74-77.
Bormann, P., S. Wendt en D. Di Giacomo. 2013. “Seismic Sources and Source Parameters”, in P. Bormann (red.) New Manual of Seismological Observatory Practice 2 (NMSOP2).
Potsdam : Deutsches GeoForschungsZentrum GFZ, hfs. 3. <http://gfzpublic.gfzpotsdam.de/pubman/faces/viewItemOverviewPage.jsp?itemId=escidoc:108170>.
Cashdollar, K.L. (2000). “Overview of Dust Explosibility Characteristics”, Journal of Loss Prevention in the Process Industries, 13: 183-199.
Davis, T.L. 2016[1961]. The Chemistry of Powder and Explosives. San Francisco: Hauraki (ProQuest ebook).
Dijkgraaf, A. 2005. “Voor Hilversum is iedereen met een sappig verhaal een expert”, C2W, 28 mei. <https://www.c2w.nl/nieuws/apekoolstofexplosie>.
Deakin, M.A.B. 2011. “G.I. Taylor and the Trinity test”, International Journal of Mathematical Education in Science and Technology 42(8): 1069-1079.
Evers, L.G. en H.W. Haak. 2000. Seismo-akoestische analyse van de explosies bij S.E.
Fireworks Enschede, 13 mei 2000. De Bilt: KNMI.
Gann, R.G. en R. Friedman. 2015. Principles of Fire Behavior and Combustion, vierde uitgave.
Burlington (MA): Jones & Bartlett Learning.
Heuvel, B. van den en D. Boers. 2001. Eindrapport onderzoek naar de vuurwerkramp Enschede. Z.p.: MSNP.
Kandula, M. en R. Freeman. 2008. “On the interaction and coalescence of spherical blast waves”, Shock Waves 18: 21-33.
Kotz, J.C., P.M. Treichel en J.R. Townsend. 2009. Chemistry and Chemical Reactivity, zevende uitgave, deel 1. Belmont (CA): Thomson Brooks/Cole.
19

Mulder, F. 2019. “‘Dit is één grote doofpotaffaire’”. De Groene Amsterdammer 24;
<https://www.groene.nl/artikel/dit-is-een-grote-doofpot-affaire>, 12 juni Naoúm, P. 1928. Nitroglycerine and Nitroglycerine Explosives. Vertaald door E.M. Symmes.
Baltimore: Williams & Wilkins.
Oosting (Commissie Onderzoek Vuurwerkramp o.l.v. M. Oosting) 2001. De vuurwerkramp. A SE Fireworks – De overheid – De ramp (onderzoeksrapport). Enschede: Commissie Onderzoek Vuurwerkramp.
Russell, M.S. 2000. The Chemistry of Fireworks. Cambridge: The Royal Society of Chemistry.
Vuyk, S. 2010. De waarheid achter de vuurwerkramp. Baarn: De Fontein.
Zhang, F., K.B. Gerrard, R.C. Ripley en V. Tanguay. 2009. “Unconfined aluminum particlesair detonation”, in K. Hannemann en Friedrich Seiler (Red.) Shock Waves. 26th International Symposium 123 on Shock Waves, Volume 1, Berlijn: Springer, pp. 395-400.

20

View publication stats

BESCHOUWINGEN OVER DE VUURWERKRAMP ENSCHEDE –
II: ASPECTEN VAN SCENARIO’S André van Dokkum p/a Universidade de Macau 23 juli 2020

INHOUD
§ 1 Inleiding
§ 2 Het concept-pv van L.
Vuurpijlen Telefoonoproepen Tekstbord § 3 Bewegingen van personages Overige opmerkingen Conclusie § 4 NLR rapport over vuurwerk § 5 Interpretaties m.b.t. afsteek-theorie Conclusie § 6 Optreden brandweer Manipulatie van tijdstippen in IBR-rapport Overleg brandweer op straat ± 15:20u-15:22u Tekstuele manipulaties m.b.t. de zuidzijde van het centrale opslagcomplex Analyse m.b.t. observaties door de brandweer De onmogelijkheid om 25 meter aan te houden bij C4 De beschrijvingen van de acties van de secties Zuid en Lonneker in IBR Commentaar m.b.t. C4 Conclusie § 7 E2 en M7 E2 Voorstel m.b.t. escalatie M7 § 8 Overige opmerkingen § 9 Reconstructie-voorstel § 10 Conclusie Dankbetuigingen Referenties

1
3
3
4
5
5
6
7
7
8
10
10
10
12
13
15
18
20
23 25 25 25 26 27 29 30 32 32

§ 1 Inleiding
Op zaterdagmiddag 13 mei 2000 onderging het bedrijf S.E. Fireworks in Enschede een proces van verbrandingen en explosies die niet alleen het bedrijf zelf vernietigde, maar ook de omliggende wijk, met uiteindelijk 23 dodelijke slachtoffers – de vuurwerkramp Enschede. Ik heb eerder hierover geschreven in deel I van deze Beschouwingen, dat ging over de hypothese van stofexplosies gedurende de ramp. In dit deel II ga ik meer in op een aantal zaken die me opvielen m.b.t. het verloop van de ramp en de rol van menselijk gedrag (of de afwezigheid daarvan). Niet alles wordt hier behandeld; bijvoorbeeld vergunningen of de toepassing van de

1

Brandweerwet (of niet) vallen buiten het bestek van onderhavige tekst.1 Ik beperk me voornamelijk tot gebeurtenissen op de rampmiddag zelf, hopend een bijdrage aan de discussie te leveren. De voornaamste taken van dit deel II zullen zijn de behandeling van de kwestie in hoeverre de stelling dat er vuurwerk is afgestoken gesteund wordt door aangedragen argumenten, en enkele chronologische kwesties m.b.t. de ontwikkeling van de ramp.
Officiële rapporten hebben het directe ontstaan van de ramp nooit opgehelderd, en blijven vaag over een aantal zaken m.b.t. het rampverloop. Recentelijk heeft de heer Paul van Buitenen de aandacht op de ramp gevestigd, onder meer door de publicatie van een Reviewrapport (2001).
Omdat dit het meest recente rapport is zal hier beneden redelijk wat aandacht eraan worden besteed, met als invalshoek de vraag of, en zo ja in hoeverre, dit Reviewrapport problemen oplost die in officiële rapporten, met name het IBR-rapport (2001) en het rapport van Oosting (2001a, 2001b), zichtbaar zijn.
Met “scenario” bedoel ik een verzameling stellingen over een historisch onderwerp met een bepaalde logische samenhang en een tijdsvolgorde. Toetsing van een scenario kan, als we geluk hebben, mogelijk zijn door verificatie of falsificatie met behulp van externe waarnemingen (betrouwbaar forensisch materiaal, solide getuigenverklaringen) of door deductieve argumenten met behulp van analyse van logische samenhang en tijdsvolgorde.
De informatie die tot mijn beschikking staat is beperkt, maar niettemin is het nog steeds mogelijk om de conclusies van officiële rapporten en van Van Buitenens Reviewrapport te beoordelen op basis van de argumenten die ze zelf aandragen, aangevuld met observaties m.b.t.
materiaal dat elders op het internet nog voorhanden is. We zullen zien dat andere interpretaties dan die van de genoemde publicaties wel degelijk mogelijk zijn. Zoals ik zal laten zien is op sommige plaatsen in het de IBR- en Oosting-rapporten sprake geweest van tekstueel (redactioneel) ingrijpen waarvan de auteurs/redacteuren niet helemaal de sporen hebben weten uit te wissen. Hoewel niet alles uit de teksten gereconstrueerd kan worden, geven die rapporten hierdoor toch wel meer informatie weg dan de auteurs eigenlijk willen. Sommige zaken zijn al door anderen opgemerkt, maar ik identificeer nog aspecten van chronologie die (voor zover ik weet) nog niet eerder zijn opgemerkt.
Er zal beneden over personen geschreven moeten worden, maar ik noem geen (volledige) achternamen van betrokken mensen, tenzij ze zelf publiceren. De betrokken personages zijn al sinds jaar en dag bekend in de openbare ruimte in verband met de ramp, dus dit lijkt me geen probleem. Niets van wat ik beneden schrijf mag worden uitgelegd als dat ik aansporingen doe om wie dan ook strafrechtelijk te gaan onderzoeken en/of vervolgen. Wel is het zo dat we willen weten wat er gebeurd is op die fatale dag in mei 2000. Hopelijk vormen deze Beschouwingen daartoe een bijdrage. Men kan deze Beschouwingen ook lezen als een (gedeeltelijke) boekrecensie van de IBR- en Oosting rapporten, Van Buitenens Reviewrapport (publieksversie), en het boek van Vuyk (2010).
Ik begin eerst met de problemen die de theorie van het bewust afsteken van vuurwerk op het terrein van S.E. Fireworks rond 14:45u oproept. Daarna volgen enkele analyses m.b.t. het brandweeroptreden en escalaties van de brand. Tenslotte presenteer ik opmerkingen over

1

De laatstgenoemde punten worden naar voren gebracht door Vos (2020).
2

diverse onderwerpen, een reconstructie-voorstel en de conclusie. Het is nuttig hier alvast een plattegrond van het bedrijfsterrein van S.E. Fireworks weer te geven (Figuur 1).2

Figuur 1: plattegrond van S.E. Fireworks

§ 2 Het concept-pv van L.
In oktober 2000 komen twee theorieën over het begin van de brand (en uiteindelijk ramp) nadrukkelijk naar voren binnen het politie-onderzoek: (a) de theorie van het gecontroleerd afschieten van vuurwerk op het terrein door (vooral ondergeschikte) werknemers, waarbij het NLR wordt betrokken in het onderzoek en getuigen (opnieuw) worden gehoord (Vuyk 2010:
61; vgl. Van Buitenen, p. 340); en (b) de theorie van de individuele brandstichter, op een bepaald moment toegespitst op André de Vries na een getuigeverklaring afgelegd op 5 oktober (Van Buitenen, pp. 5, 852, 938-939; Vuyk 2010: 66-68). Aan de theorie van de individuele brandstichter zal ik weinig aandacht besteden; voor zover ik weet bestaat voor brandstichting überhaupt geen enkele aanwijzing.
Van Buitenen propageert de gedachte dat een bepaald concept-pv (proces-verbaal) van L. van 13 november 2000 “verdenking jegens de werknemers wettigt” (pp. 940-942; vgl. pp. 799803). Van Buitenen noemt daarbij voor- en achternamen van personen. Het concept-pv waar Van Buitenen op doelt is te vinden op de webpagina van de heer Jan Paalman3 met wie Van Buitenen samenwerkt en naar wiens webpagina hij ook verwijst (p. 44, 1323n88, 1325n96).
Vuurpijlen Op pagina 2 van het genoemde concept-pv staat (vgl. Van Buitenen, p. 940 en Vuyk 2010: 62):
2

De plattegrond is voornamelijk gebaseerd op IBR (p. 41); nummering C15 volgens NFI/TNO Hoofdrapport (p. 11/62) In Oosting (2001a). Het C1-compartiment bestond uit drie verschillende ruimten, wat niet wordt aangegeven door IBR, hetgeen op zich al opmerkelijk is. Verder zijn op de IBR-kaart de containers E12, E13 en E14 in een te rechte lijn weergegeven in vergelijking met luchten andere foto’s die op het internet te consulteren zijn. Omdat dit verder niet uit lijkt te maken heb ik het maar zo gelaten.
3 http://devuurwerkramp.nl/brondocumenten/2/02.pdf, benaderd 3 juli 2020.
3

“Het begin van de ramp wordt gekenmerkt door het vermoedelijk afschieten van een aantal vuurwerkpijlen op het terrein van SE Fireworks. Deze pijlen lijken ‘gecontroleerd’ te zijn afgeschoten en gingen rechtstandig de lucht in. Zij bereikten echter niet voldoende hoogte en veroorzaakten bij het neerkomen een aantal kleine brandjes in de omgeving zeker buiten het bedrijfsterrein.” Maar dit is een onvolledige samenvatting van informatie. Het begin van de ramp wordt namelijk niet bij alle getuigen gekenmerkt door “gecontroleerd afschieten” van vuurpijlen. Dat blijkt uit getuigeverklaringen in Van Buitenens Reviewrapport samengevat worden (p. 474):
“Het bedrijfsterrein van papierhandel De Paauw grenst direct aan S.E. Fireworks. Op 13 mei 2000 sleutelen drie tieners op het terrein aan brommers. Zij verklaren kort na de ramp dat er eerst witte rook was, daarna (doffe, gecontroleerde) knallen en vuurwerk, waarbij zij denken aan afsteken en experimenteren met vuurwerk. Er was toen alleen een agent in de straat. Daarna veel ongecontroleerd vuurwerk.” Dus volgens deze informatie van Van Buitenen was het vuurwerk dus juist niet het eerste waarneembare verschijnsel, maar “witte rook”. Die witte rook zal door een bepaalde calamiteit zijn veroorzaakt, wat het onwaarschijnlijk maakt dat iemand nog rustig een aantal vuurpijlen gaat afschieten. Ook auditieve informatie van de Paauw-getuigen in (Vuyk 2010: 57) is niet noodzakelijk verbonden met een mortierbuis, in de opmerking “Het eerste geluid was een doffe knal”. Dat de eerste knal (van de ongeveer vier) zo onderscheiden wordt is een indicatie dat dat geluid verschilde van daarop volgende geluiden.
Ook het gegeven dat de eerste pijlen laag bleven duidt zelf al aan dat het niet bewust is afgestoken, omdat herhaaldelijk afsteken van falende vuurpijlen, neerkomend buiten het terrein volgens het concept-pv, geen zin lijkt te hebben. Na een of twee keer kan men toch al wel zien dat er een defect aan de afgeschoten pijlen zit. Bovendien is het feit dat een vuurpijl recht omhoog gaat geen bewijs voor bewust afsteken. Er ging die middag wel meer vuurwerk rechtstandig de lucht in terwijl dit beslist niet bewust gecontroleerd werd afgestoken.4 Telefoonoproepen Hennie wordt genoemd op p. 3 van het L. concept-pv. Hij belt omstreeks 13:20u naar SE Fireworks en ongeveer een minuut later naar de mobiele telefoon van Eigenaar-1, vermoedelijk zonder dat contact tot stand komt. Dit wordt als verdacht beschouwd in een pv van Tolteaminspecteurs K.en M. en gezien en accoord bevonden door een Officier van Justitie op 5 januari 2001, eveneens te raadplegen op voornoemde webpagina.5 In het document “Kloppenborg op een rij” van Paalman6 worden de telefoonpogingen van Hennie uitgelegd als volgt:
“[…] waarom belde hij [Hennie] de huislijn van [Eigenaar-1] dan niet of waarom reed hij er niet even langs. […] Het lijkt er veel meer op dat hij de zaak telefonisch heeft

4

Te zien op https://www.youtube.com/watch?v=OMkIsj8FsHw (Danny de Vries beelden), 04’04”04’07”, benaderd 23 juli 2020.
5 http://devuurwerkramp.nl/brondocumenten/2/01.pdf, benaderd 4 juli 2020.
6 http://devuurwerkramp.nl/brondocumenten/2/03.pdf, benaderd 4 juli 2020.
4

afgelegd, Bakker niet op SEF en niet in de auto, DUS THUIS, vervolgens kan hij vrij naar SEF gaan.” Deze redenatie gaat niet op. Als Hennie geheimzinnige dingen wil doen op het bedrijfsterrein waarvan hij niet wil dat de baas die ziet, zou hij de baas juist wel geprobeerd hebben thuis op de huislijn te bellen. Als de baas dan opneemt, weet Hennie dan immers zeker dat hij daar zit.
Vervolgens kan Hennie proberen te peilen welke plannen de baas heeft om te beoordelen of er risico bestaat dat die nog naar het bedrijfsterrein zal gaan. Met twee onbeantwoorde telefoonpogingen heeft Hennie geen idee waar de baas is en waar hij heen gaat, omdat er allerlei redenen kunnen zijn waarom iemand niet opneemt. Wanneer men zou tegenwerpen dat Hennie niet belt om niet verdacht over te komen gaat dit ook niet op, omdat hij juist wel twee keer heeft geprobeerd te bellen. Men kan Hennie niet verdacht maken op basis van de twee telefoonoproepen, omdat hij ofwel te weinig, ofwel te veel belt. Bovendien doet iemand die geheimzinnige dingen wil uitvoeren buiten het zicht van de baas er beter aan dit vroeg of laat op de dag (of ’s nachts) te doen dan om kwart voor drie ’s middags.
Tekstbord Het concept-pv van L. meldt ook nog het tekstbord dat door een van de (of beide) broers, aangetrouwde familie van Eigenaresse-2, zou worden opgehaald rond 16:00u (p. 4; vgl. Vuyk 2010: 106-111, 116-136). Dit tekstbord was door Eigenaar-1 gemaakt en zou op dat tijdstip op het bedrijfsterrein overhandigd worden. Het concept-pv schrijft dan dat “het logisch [lijkt] dat hij [Broer-1] even is doorgereden [vanaf Praxis ca. 13:32u] naar Fireworks om gelijk het bedoelde tekstbord mee te nemen” (p.4). Wat mij dan logisch lijkt is dat een onderzoeker zich afvraagt of met Eigenaar-1 gecommuniceerd is of dat al zou kunnen, omdat de oorspronkelijke tijd 16:00u was, maar daar zegt dat concept-pv helemaal niets over. Dat vervolgt alleen met de volkomen onbewezen suggestie dat Eigenaar-2 zijn sleutelbos op zaterdagmiddag niet bij de hand zou hebben gehad omdat hij die aan Broer-1 zou hebben uitgeleend, en “derhalve de deuren niet kon openen voor de brandweer” (p. 5). Dit wordt door Van Buitenen herhaald op p. 940 als onderdeel van een argumentatie dat het L. concept-pv “verdenking tegen de werknemers” “wettigt” (p. 941), terwijl hij anderzijds de brandweer berispt omdat ze geen gehoor hebben gegeven aan de motivatie van Eigenaar-2 om de sleutels niet te geven, namelijk het gevaar van introductie van vuur (“daarom gaf hij zijn sleutels niet af” – p. 1327n120). De twee argumenten kunnen niet tegelijk waar zijn, maar Van Buitenen gebruikt beide zonder de frictie op te l